Màu mùa thu Hà Nội: nắng hanh vàng, xanh cốm và trời cao trong

Màu mùa thu Hà Nội là trời xanh cao và trong, nắng vàng nhạt chiếu xiên, xanh cốm gói trong lá sen, cam đỏ của quả hồng, vàng của quả thị, trắng của hoa sữa và cúc hoạ mi. Khác với thu ôn đới, Hà Nội không có cả rừng lá đỏ; màu thu ở đây chủ yếu đến từ độ trong của không khí và từ những sắc nhỏ của quà quê, hoa phố.

Trời thu: xanh vì khô và trong

Khoảng từ cuối tháng Tám, tháng Chín, Hà Nội bớt dần những trận mưa giông. Đến tháng Mười, tháng Mười Một, nhiều ngày khô ráo, ít mây, gió heo may bắt đầu se lạnh vào sáng sớm. Không khí ít hơi nước làm bầu trời lên màu xanh sâu hơn hẳn mùa xuân, đường chân trời rõ, mái nhà phía xa có đường viền sắc nét.

Đây là "chất thu" quan trọng nhất cho người vẽ và người viết: độ rõ. Một hàng cây bên kia hồ ngày thu vẫn giữ được màu xanh của nó, trong khi ngày xuân nó chìm thành xám. Mặt hồ phản chiếu trời xanh, nên hồ Tây, hồ Gươm mùa thu xanh hơn mùa xuân, khi chúng phản chiếu trời trắng.

Cần nói thêm: những năm gần đây Hà Nội có nhiều ngày ô nhiễm bụi mịn vào cuối thu và mùa đông, trời có lúc mờ đục dù không mưa. Vì thế "trời thu xanh trong" là những ngày đẹp nhất của mùa, không phải ngày nào cũng có.

Nắng hanh: vàng nhạt và nghiêng

Nắng thu Hà Nội nhẹ hơn nắng hè, góc chiếu thấp dần theo mùa. Buổi chiều, nắng chiếu xiên qua tán cây, kéo bóng dài trên vỉa hè, phủ lên tường vàng, mái ngói một lớp ánh mật ong. Người Hà Nội hay gọi chung là "nắng hanh", nhất là khi trời đã khô hanh về cuối thu.

Về màu, nắng thu có hai đặc điểm:

• Màu ấm nhẹ: mặt được chiếu sáng ngả vàng, không trắng loá như nắng trưa hè.
• Bóng có màu: bóng đổ trên nền sáng ngả xanh lam nhạt vì nhận ánh sáng từ bầu trời xanh. Một vỉa hè vàng nắng với bóng cây xanh tím nhạt là cảnh thu rất điển hình.

Xanh cốm: màu thu ăn được

Cốm làm từ lúa nếp non, thu hoạch khi hạt còn "ngậm sữa", rang và giã cho dẹt. Làng Vòng (vùng Dịch Vọng, phía tây nội thành Hà Nội) là nơi làm cốm nổi tiếng nhất. Mùa cốm thường rơi vào khoảng cuối hè, đầu thu, khi lúa nếp vụ mùa vào sữa.

Màu cốm là một màu xanh rất riêng: xanh nhạt pha vàng, hơi ngà, không bóng. Cốm thường được gói trong lá sen (xanh ngả xám) và buộc bằng sợi rơm vàng. Ba màu đặt cạnh nhau: xanh cốm, xanh lá sen, vàng rơm, chính là một bảng màu thu Hà Nội thu nhỏ, hài hoà vì cả ba đều là màu "đất" dịu, không màu nào chói. Thạch Lam đã dành hẳn một tuỳ bút trong Hà Nội băm sáu phố phường cho cốm, coi đó là thức quà riêng của mùa thu đất này.

Hồng, thị, hoa sữa, cúc hoạ mi

Những đốm màu nhỏ của thu Hà Nội thường đến trên gánh hàng rong và xe đạp chở hoa.

Thời gian các loại hoa trái trên chỉ là khoảng thường gặp; năm nóng kéo dài hay rét sớm đều làm lệch đi vài tuần. Cúc hoạ mi nhất là hay lệch.

Bảng màu gợi ý: mùa thu Hà Nội

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh phố cũ, hồ và hàng quà mùa thu. Không phải mã màu chuẩn.

Một gợi ý dùng màu: thiệp mùa thu nền xanh cốm, hoạ tiết lá sen, vài chấm cam quả hồng và chữ trắng. Cảm giác sẽ nhẹ và "rất Hà Nội" hơn là dùng nền nâu đỏ lá phong kiểu phương Tây.

Sáng sớm mùa thu: sương mỏng trên mặt hồ

Buổi sáng mùa thu có bảng màu khác hẳn buổi chiều. Khi đêm đã se lạnh mà mặt nước còn giữ hơi ấm, trên hồ có thể bốc lên một lớp sương mỏng, nhất là những sáng lặng gió cuối thu. Lớp sương ấy không dày như sương mù mùa đông; nó chỉ làm bờ bên kia nhạt đi một chút, hàng cây chuyển sang xanh xám, còn mặt nước gần bờ vẫn trong.

Khi mặt trời lên, ánh sáng đầu ngày đi qua lớp sương nên có màu vàng hồng rất nhẹ. Mặt hồ phản chiếu thứ ánh sáng đó thành một dải ánh bạc pha vàng. Người tập thể dục quanh hồ, chiếc thuyền con, hàng liễu rủ đều hiện ra thành những hình bóng sẫm trên nền sáng. Đây là cảnh rất hợp để tập vẽ bằng ít màu: một màu xám ấm cho xa cảnh, một màu vàng nhạt cho trời và nước, và một màu nâu xanh đậm cho bóng gần.

Đến giữa buổi, sương tan, trời trong trở lại, cảnh quay về màu xanh – vàng quen thuộc của thu. Sự chuyển màu ấy diễn ra nhanh, thường chỉ trong khoảng một giờ, nên ai muốn ngắm hay vẽ thì phải ra sớm.

Vì sao không có lá đỏ mùa thu ở Hà Nội

Câu hỏi này rất hay gặp. Lá cây đổi màu là kết quả của nhiều yếu tố: loài cây, nhiệt độ hạ thấp, ngày ngắn lại. Phần lớn cây trên phố Hà Nội là cây nhiệt đới thường xanh hoặc thay lá vào thời điểm khác. Bàng đỏ lá vào đầu mùa đông, sấu, lộc vừng thay lá vào cuối đông sang xuân. Vì thế "lá vàng mùa thu" ở Hà Nội chỉ là những chiếc lá lác đác chứ không thành cả hàng cây đổi màu. Ai muốn tìm hiểu cơ chế đổi màu lá thì nên đọc sách Sinh học phổ thông; ở đây chỉ cần nhớ: thu Hà Nội là thu của trời và nắng.

Góc nhìn hôm nay: tập nhìn thu như người vẽ

1. Một chiều nắng đẹp, ngồi bên hồ, nhìn mặt nước rồi nhìn trời. So xem mặt nước sẫm hơn trời bao nhiêu và có ngả xanh lục không.
2. Tìm một đoạn tường có bóng cây. Thử gọi tên màu của bóng: xám? xanh? tím? Rất ít khi nó là đen.
3. Mua một gói cốm, mở ra đặt lên tờ giấy trắng, tô lại ba màu cốm – lá sen – rơm. Bạn có ngay một bảng màu mang về.

Đọc thêm: tuỳ bút về cốm của Thạch Lam và trang về tháng Tám, tháng Chín trong Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, rất giàu chi tiết màu sắc của thu Bắc Bộ. Khi đọc, hãy gạch chân từng từ chỉ màu, đó là cách học tả cảnh nhanh nhất.