Màu mùa đông Bắc Bộ: trời chì, sương mù, cành khô và sắc ấm hiếm hoi

Màu mùa đông Bắc Bộ là xám chì của trời âm u, trắng đục của sương mù sáng sớm, nâu xám của cành khô và ruộng gặt xong, vàng úa của cỏ bờ đê. Trên nền trung tính ấy, những sắc ấm hiếm hoi như cam quả quất, vàng hoa cải ven bãi sông, đỏ lửa bếp, ánh đèn đường vàng trở nên đặc biệt nổi bật. Mùa đông là mùa "ít màu" nhất trong năm, và chính vì thế mỗi chấm màu đều quý.

Hai kiểu đông: hanh khô và âm u

Mùa đông miền Bắc, thường kéo dài khoảng từ tháng Mười Một đến tháng Ba năm sau, không đồng nhất. Có thể chia thô làm hai kiểu thời tiết với hai bảng màu khác nhau:

Điều này giải thích vì sao cùng là "mùa đông" mà tranh của hai người có thể khác hẳn nhau: một người vẽ buổi chiều hanh vàng trên bờ đê cỏ cháy, người kia vẽ buổi sáng mưa phùn xám ngắt.

Trời chì và sương mù

Những ngày đông âm u, tầng mây thấp phủ kín trời, ánh sáng xuyên qua yếu và đều. Màu trời khi đó gần với màu chì: xám hơi ngả xanh, không có chỗ nào sáng hẳn. Mọi vật dưới trời chì đều mất bớt độ đậm của màu; một mái ngói đỏ cũng ngả nâu, một hàng cây xanh cũng ngả xám.

Sương mù thường hình thành vào những đêm trời quang, lặng gió, khi mặt đất mất nhiệt nhanh và hơi nước gần mặt đất ngưng lại. Sáng sớm, cánh đồng, mặt sông, con đê chìm trong lớp trắng đục; càng xa càng trắng, đến mức hàng cây chỉ còn là một bóng mờ. Khi mặt trời lên cao, sương tan dần từ trên xuống.

Với người vẽ, sương mù là bài học rõ nhất về phối cảnh khí quyển: vật càng xa càng nhạt, càng ngả về màu của sương. Chỉ cần ba bốn lớp xám từ đậm đến nhạt, xếp chồng lên nhau, là đã có một cảnh sáng sương mù thuyết phục.

Cành khô, ruộng nghỉ, bãi sông cạn

Đông là lúc nhiều nét "xương" của cảnh lộ ra. Trên phố, những cây rụng lá như xoan, gạo, sưa trơ cành, tạo thành những đường nét nâu xám mảnh như nét bút chì trên nền trời. Cây bàng đổi lá đỏ rồi rụng vào đầu đông, là một trong số ít sắc đỏ tự nhiên của mùa; chuyện vì sao bàng rụng lá ở xứ nóng là một đề tài riêng.

Ngoài đồng, sau vụ mùa, ruộng để trơ gốc rạ nâu vàng, có nơi được cày lên để lộ đất nâu xám. Một số chân ruộng trồng rau màu vụ đông như bắp cải, su hào, khoai tây, tạo những ô xanh lục bạc xen giữa nền nâu. Sông Hồng mùa này nước xuống thấp, lộ ra bãi bồi rộng màu nâu xám, nước sông bớt đỏ hơn mùa lũ vì ít phù sa. Bờ đê cỏ úa vàng khô vào những ngày hanh.

Mặt nước mùa đông cũng đổi màu. Ao làng, hồ phố phản chiếu trời xám nên trông như một tấm thiếc mờ, gần như không thấy màu xanh. Những ngày hanh khô có nắng, mặt hồ lại xanh nhạt và lặng. Rau bèo trên ao thưa đi, lộ nhiều mặt nước trống hơn mùa hè. Với người vẽ, đây là chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: mặt nước mùa đông nên tô gần màu trời, chỉ đậm hơn một chút, kèm bóng cây trơ cành in xuống thành những nét mảnh.

Những sắc ấm hiếm hoi

Trên nền xám nâu của mùa đông, mắt người rất nhạy với màu ấm. Một số "đốm ấm" quen thuộc:

• Hoa cải: ngồng cải nở vàng trên các bãi ven sông, ruộng rau, thường vào khoảng cuối đông, tuỳ vụ gieo. Từ xa thành những dải vàng chanh hiếm hoi giữa cánh đồng xám.
• Quất cảnh và quất quả: càng gần Tết càng nhiều, cam vàng trên lá xanh đậm.
• Lửa rơm, lửa bếp: ánh cam đỏ trong gian bếp tối, cùng làn khói lam bay lên mái nhà lúc chạng vạng.
• Đèn đường và đèn nhà: chiều đông tối sớm, ánh đèn vàng cam bật lên giữa trời xanh xám tạo cặp tương phản ấm – lạnh rất đẹp.
• Khăn áo: trên phố, màu khăn len, áo khoác của người đi đường là những chấm màu sống động nhất.

Đây là bài học về màu nhấn: khi phần lớn khung cảnh là màu trung tính, chỉ một mảng màu bão hoà nhỏ cũng đủ trở thành tâm điểm. Mùa đông miền Bắc dạy bài này tự nhiên hơn mọi giáo trình.

Bảng màu gợi ý: mùa đông Bắc Bộ

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh đồng bằng và phố phường Bắc Bộ mùa đông. Không phải mã chuẩn.

Tỉ lệ dễ đẹp: khoảng ba phần tư khung tranh dành cho xám chì, trắng sương, nâu và vàng rạ; phần còn lại cho xanh bạc; cam quất và vàng đèn chỉ là vài chấm. Bảng này cũng rất hợp cho thiệp Noel, thiệp Tết theo phong cách tối giản.

Lỗi hay gặp khi tả cảnh đông

• Tô đen cho bóng: ngày âm u gần như không có bóng đen; bóng chỉ là xám đậm hơn một chút.
• Vẽ tuyết ở đồng bằng: đồng bằng Bắc Bộ không có tuyết. Băng tuyết, sương muối chỉ thỉnh thoảng xuất hiện ở vùng núi cao trong những đợt rét đậm.
• Thiếu sắc ấm: một bức tranh toàn xám dễ thành u ám. Một ô cửa sổ vàng hay một chậu quất là đủ.
• Dùng từ chung chung: thay vì "trời lạnh và buồn", hãy tả "trời một màu chì, bãi sông nâu xám, xa xa một dải cải vàng".

Góc nhìn hôm nay: mùa đông như một lớp học màu

Người ta hay nghĩ mùa đông không có gì để ngắm. Thực ra đây là mùa dễ học nhìn màu nhất, vì cảnh ít màu thì sự khác biệt nhỏ hiện ra rõ. Thử ba việc:

1. Một sáng sương mù, đếm số lớp xám bạn thấy từ chỗ đứng ra xa.
2. Chiều tối, khi đèn đường vừa bật, nhìn màu trời ngay sau đó: thường là xanh lam xám, đối lại hoàn hảo với vàng cam của đèn.
3. Tìm một cây đã trụi lá và vẽ lại chỉ bằng nét, không cần màu. Bạn sẽ hiểu cấu trúc cây hơn mọi mùa khác.

Đọc thêm: những trang về tháng Mười Một, tháng Chạp trong Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, và các bài viết về phối cảnh khí quyển trong sách Color and Light của James Gurney.