Bốn mùa miền Bắc khác nhau trước hết ở ánh sáng, rồi mới đến hoa lá. Xuân là màu pastel nhoà trong hơi ẩm, hạ là màu đậm và gắt dưới nắng cao, thu là màu trong và sáng nhất năm, đông là màu xám chì với vài đốm ấm. Nắm được bốn "chất sáng" ấy, ta đọc ra bảng màu của bất cứ cảnh nào ở Bắc Bộ, từ hồ Hà Nội tới cánh đồng Ninh Bình.
Vì sao miền Bắc có bốn bảng màu rõ rệt
Phần lớn nước ta nằm trong vùng nhiệt đới, nhưng Bắc Bộ có một mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc thổi về. Nhờ vậy, trong một năm miền Bắc đi qua bốn kiểu bầu trời rất khác nhau: trời ẩm trắng đục cuối đông sang xuân, trời nắng gắt xen mưa giông mùa hạ, trời khô trong mùa thu, và trời âm u hoặc hanh khô mùa đông. Không khí ẩm hay khô, nhiều mây hay ít mây quyết định màu của mọi thứ đứng dưới nó.
Một quy luật dễ nhớ: không khí càng ẩm, màu càng nhạt và ngả xám; không khí càng khô, trong, màu càng rõ và tương phản. Hơi nước, bụi mịn và sương làm ánh sáng bị tán ra nhiều hướng, nên vật ở xa bị "phủ" một lớp màu trời. Đây là lý do một cây bàng ngoài phố trông khác hẳn giữa sáng tháng Hai mưa bụi và chiều tháng Mười nắng hanh, dù vẫn là cái cây ấy.
Bảng màu bốn mùa trong một bảng
Bảng dưới là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh điển hình ở đồng bằng và phố phường Bắc Bộ. Mã HEX chỉ để bạn có điểm xuất phát khi tô, vẽ hay làm thiết kế, không phải "mã chuẩn" của mùa nào.
| Mùa | Màu chủ đạo | Màu gợi ý (HEX) | Ánh sáng | Một hình ảnh đại diện |
|---|---|---|---|---|
| Xuân | Xanh nõn, trắng sữa, hồng phấn, xám bạc | #C9DE9A · #F3EFE4 · #EBB7C0 · #C5C8C4 | Mềm, ít bóng đổ, trời trắng đục | Cành lộc non dưới mưa bụi |
| Hạ | Xanh thẫm, đỏ son, tím hồng, trắng nắng | #2F5A2B · #D8432E · #9E6CB8 · #FFF6D8 | Gắt, bóng đổ đen và ngắn giữa trưa | Tán phượng đỏ trên sân trường |
| Thu | Xanh trời trong, vàng mật, xanh cốm | #7FB2DE · #E8B54A · #9CBF5A | Trong, nghiêng, bóng dài về chiều | Nắng chiều trên mặt hồ lặng |
| Đông | Xám chì, nâu cành khô, trắng sương, cam quất | #8A9096 · #6B5546 · #E1E3E0 · #F08A24 | Thấp, yếu, nhiều ngày không thấy bóng | Hàng cây trơ cành trong sương sớm |
Nhìn ngang cả bảng sẽ thấy một điều: xuân và đông có nhiều màu "xám hoá", hạ và thu có nhiều màu "bão hoà". Đó là dấu vết của độ ẩm và độ mây, không phải của riêng loài hoa nào.
Xuân: màu nhoà trong hơi ẩm
Cuối đông sang xuân, Bắc Bộ hay có mưa phùn và những ngày nồm, không khí đặc hơi nước. Trời không xanh mà trắng đục như tấm giấy dó. Ánh sáng khắp nơi đều nhau, hầu như không có bóng sắc cạnh. Trong thứ ánh sáng ấy, những màu vốn đã nhạt như hồng hoa đào, trắng hoa bưởi, xanh lộc non lại rất đẹp, vì không có gì gắt lấn át chúng.
Đặc điểm cần nhớ khi tô cảnh xuân: đừng dùng màu đậm cho xa cảnh. Hàng cây bên kia hồ ngày xuân gần như hoà vào trời, chỉ là một dải xanh xám. Chỗ đậm nhất trong khung thường là thân cây ướt nước, nâu đen bóng, ở ngay tiền cảnh.
Hạ: màu đậm, tương phản gắt
Từ khoảng tháng Năm, mặt trời lên cao, tán lá đã già và dày. Màu xanh mùa hạ là xanh thẫm, nhiều chỗ gần như đen trong bóng. Trên nền xanh ấy, hoa phượng đỏ, bằng lăng tím, muồng hoàng yến vàng nổi bật như những mảng màu đặt lên vải tối.
Ánh sáng giữa trưa mùa hạ lại có một nghịch lý: nó mạnh đến mức làm các mặt được chiếu sáng bạc màu đi. Mái tôn, đường nhựa, mặt sông lấp loá trắng. Màu đẹp nhất của mùa hạ vì thế thường hiện ra lúc sáng sớm, chiều muộn, hoặc ngay sau một trận mưa giông khi bụi đã bị rửa sạch. Mây giông mùa hè cũng góp một màu riêng: khối mây xám xanh tím đùn lên phía chân trời, rất hợp làm nền cho tán phượng đỏ.
Thu: mùa của độ trong
Thu Bắc Bộ, nhất là khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một, thường có nhiều ngày khô ráo, ít mây. Không khí trong làm trời lên màu xanh đậm và sâu hơn hẳn mùa xuân. Nắng thu nghiêng, vàng nhẹ, chiếu xiên qua lá tạo những vệt sáng tối rõ ràng mà không gắt như hè.
Điểm khác biệt của thu miền Bắc so với thu ôn đới: ở đây không có cả rừng lá đỏ. Màu "thu" của Bắc Bộ đến từ ánh sáng nhiều hơn từ lá. Một hàng cây vẫn xanh, nhưng xanh trong nắng thu thì sáng, sạch và có ánh vàng; mặt hồ thì phản chiếu trời xanh thay vì trời trắng. Vì sao lá đổi màu thì nhiều sách phổ thông đã giải thích; ở đây chỉ cần nhớ rằng phần lớn cây trên phố Bắc Bộ không đổi màu vào mùa thu mà vào cuối đông, đầu xuân.
Đông: xám chì và những đốm ấm
Khi gió mùa đông bắc về, có hai kiểu đông khá khác nhau. Kiểu thứ nhất là đông hanh khô: trời có thể xanh nhạt, nắng yếu, cỏ ven đê ngả vàng úa, đất nứt. Kiểu thứ hai là đông ẩm âm u, nhất là nửa cuối mùa: trời một màu chì, mưa phùn lất phất, sương mù sáng sớm che kín cánh đồng.
Trên nền xám ấy, mắt người trở nên rất nhạy với màu ấm. Một chậu quất cam, ánh lửa bếp, chiếc khăn len đỏ, cánh đồng rau cải vàng ven sông đều nổi lên rõ hơn hẳn ngày hè. Họa sĩ hay nói về "nguyên tắc màu nhấn": khi phần lớn khung tranh trung tính, chỉ cần một chấm màu bão hoà là đủ kéo mắt. Mùa đông miền Bắc là ví dụ tự nhiên rõ nhất của điều đó.
Mùa lệch theo năm, lệch theo nơi
Bốn mùa trên là bức tranh trung bình. Trong thực tế, các mốc rất co giãn:
- Theo năm: năm rét muộn thì đào, mận có thể nở sớm hoặc muộn vài tuần; năm nồm kéo dài thì "màu xuân trắng đục" cũng kéo dài theo.
- Theo độ cao: vùng núi phía Bắc đông dài và lạnh hơn, mùa hoa thường lệch so với đồng bằng. Bảng màu vùng cao mùa đông vì thế đáng một bài riêng.
- Theo vĩ độ: từ Thanh Hoá, Nghệ An vào phía Nam, mùa đông ngắn và ấm dần, xuân hạ gần như liền nhau. Qua đèo Hải Vân, miền Trung và miền Nam đọc mùa theo mưa – khô nhiều hơn theo nóng – lạnh.
- Trong phố và ngoài đồng: phố nhiều bê tông, nhiều đèn, đông thường ấm hơn ngoài đồng một chút; ngoài đồng sương mù dày và lâu tan hơn.
Vì thế bài này chỉ nói "thường khoảng", không có ngày cố định nào cho màu của một mùa.
Bài tập nhìn màu theo mùa
Một cách học bảng màu bốn mùa nhanh và rẻ là tự quan sát một chỗ cố định.
- Chọn một khung nhìn quen: cửa sổ, góc sân, một đoạn đê hay mép hồ.
- Mỗi tháng một lần, cùng một giờ (ví dụ bốn giờ chiều), chụp một tấm ảnh hoặc tô nhanh một ô màu nhỏ cho bốn thứ: trời, cây, mặt đất, vật xa nhất.
- Đặt mười hai ô trời cạnh nhau. Bạn sẽ thấy rõ tháng nào trời trắng, tháng nào xanh, tháng nào xám.
- Ghi thêm một chữ về ánh sáng: "có bóng" hay "không bóng". Sau một năm, bạn có bảng màu bốn mùa của chính nơi mình sống, đúng hơn mọi bảng trên mạng.
Với học sinh làm bài văn tả cảnh, cách này cũng rất có ích: thay vì viết "trời mùa thu xanh", em có thể viết trời tháng Mười "xanh và sâu như mặt nước giếng", vì chính mắt em đã so nó với trời tháng Hai.
Đọc thêm và nhìn thêm
Muốn hiểu kỹ chuyện ánh sáng làm đổi màu cảnh vật, cuốn Color and Light của họa sĩ James Gurney giải thích rất dễ hiểu về phối cảnh khí quyển, màu bóng đổ và ánh sáng các thời điểm. Về văn chương, Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng là một kho tả cảnh sắc Bắc Bộ theo từng tháng; đọc và tự liệt kê các màu ông nhắc đến là một bài tập rất hay. Còn số liệu khí hậu thì Atlat Địa lí Việt Nam và trang của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn quốc gia là nguồn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Màu đặc trưng của bốn mùa miền Bắc là gì?
Có thể tóm tắt: xuân là xanh nõn, trắng, hồng nhạt trong trời trắng đục; hạ là xanh thẫm điểm đỏ phượng, tím bằng lăng; thu là trời xanh trong và nắng vàng nhẹ; đông là xám chì, nâu cành khô với vài đốm ấm như cam quất. Đây là bức tranh điển hình, thực tế mỗi năm mỗi khác.
Vì sao mùa xuân miền Bắc trời thường trắng đục?
Cuối đông đầu xuân không khí Bắc Bộ rất ẩm, hay có mưa phùn và nồm. Hơi nước và mây mỏng làm ánh sáng bị tán đều, nên trời trông trắng xám thay vì xanh, và cảnh vật ít bóng đổ, màu nhoà đi.
Miền Bắc có mùa lá đỏ như Nhật Bản, Hàn Quốc không?
Không theo kiểu cả rừng đổi màu vào mùa thu. Nhiều cây trên phố Bắc Bộ như bàng, sấu, lộc vừng đổi màu hoặc rụng lá vào cuối đông, đầu xuân. Màu "thu" của Hà Nội chủ yếu đến từ trời trong và nắng nghiêng.
Tô tranh mùa đông thế nào cho không bị buồn tẻ?
Giữ phần lớn khung tranh ở các màu xám, nâu, trắng sương, rồi đặt một hai điểm màu ấm như cây quất, mái nhà có ánh đèn, cánh đồng cải vàng. Màu ấm nhỏ trên nền trung tính lớn sẽ làm bức tranh có điểm nhấn mà vẫn đúng không khí mùa đông.
Mã màu trong bảng có phải là màu chuẩn của từng mùa không?
Không. Đó là gợi ý lấy theo mắt từ cảnh điển hình, dùng làm điểm xuất phát khi vẽ hay thiết kế. Màu thật thay đổi theo giờ, theo thời tiết và theo nơi bạn đứng.