Màu mùa xuân Bắc Bộ là màu của hơi ẩm: trời trắng đục, mưa bụi lấm tấm, nền cảnh xám bạc, và trên đó là xanh nõn của lộc non cùng những mảng hồng, trắng, tím nhạt của hoa đào, hoa bưởi, hoa sưa, hoa xoan. Đó là một bảng màu dịu, nhiều màu pastel, ít tương phản, khác hẳn sự rực rỡ của mùa hè.
Nền của cảnh xuân: trời trắng và mưa bụi
Muốn tả hay vẽ mùa xuân miền Bắc, hãy bắt đầu từ cái nền chứ không phải từ hoa. Khoảng từ cuối tháng Một đến tháng Ba, Bắc Bộ thường có những đợt mưa phùn, mưa bụi: hạt mưa rất nhỏ, gần như lơ lửng, bám thành lớp mịn trên tóc và lá. Bầu trời phủ một tầng mây thấp, mỏng mà đều, nên không thấy mặt trời, cũng không thấy mảng xanh nào.
Kết quả là một thứ ánh sáng "hộp đèn": sáng đều từ mọi phía, gần như không có bóng đổ. Mọi vật mất đi phần đen đậm và phần sáng chói, chỉ còn các mảng trung gian. Đó là lý do ảnh chụp hay tranh vẽ ngày mưa bụi trông mềm, màu như được pha thêm chút trắng và chút xám.
Có ba lớp màu nền đáng ghi nhớ:
- Trời: trắng ngà hoặc xám rất nhạt, nhiều khi sáng hơn mọi thứ dưới mặt đất.
- Xa cảnh: hàng cây, mái nhà, dãy núi phía xa chìm thành dải xanh xám, càng xa càng gần màu trời.
- Mặt đất ướt: đường nhựa, gạch, thân cây sẫm lại vì ướt, thành những mảng đậm nhất trong khung cảnh.
Nồm ẩm: khi cả không gian "đổ mồ hôi"
Xen giữa các đợt rét, có những ngày gió chuyển hướng, mang không khí nóng ẩm tràn về. Hơi nước gặp bề mặt còn lạnh như nền gạch, tường, kính thì ngưng lại thành nước. Người miền Bắc gọi là trời nồm. Về màu sắc, nồm làm mọi thứ bóng lên một lớp ướt: nền gạch loang loáng phản chiếu ánh đèn, tường vôi sẫm từng mảng, kính mờ hơi nước.
Đây là chi tiết rất "Bắc Bộ" mà ít khi được đưa vào tranh. Một bức vẽ góc sân ngày nồm có thể chỉ cần vài vệt sáng phản chiếu trên nền gạch đỏ đã sẫm màu là người xem nhận ra ngay.
Xanh lộc non: màu xanh có pha vàng
Màu xanh của mùa xuân không giống màu xanh của mùa hè. Lá non thường mỏng, mềm, màu xanh pha vàng nhạt, có khi ánh đồng hoặc hồng tuỳ loài cây. Khi nhìn cả hàng cây đang ra lộc từ xa, ta thấy một lớp "khói xanh" sáng màu trùm lên những cành còn trơ, chứ không phải một khối tán đặc.
Một mẹo tô màu: xanh lộc non nên pha từ vàng chanh với một chút xanh lá, thêm nhiều nước hoặc nhiều trắng, chứ đừng lấy thẳng màu xanh lá cây có sẵn trong hộp. Trên phố Hà Nội, nhiều cây như sấu, bàng, lộc vừng thay lá vào cuối đông đầu xuân, nên khoảng tháng Hai, tháng Ba có những tuần phố vừa có lá già đỏ vàng rụng, vừa có lộc mới. Chuyện cây thay lá trên phố là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng mùa xuân Bắc Bộ là mùa của xanh non chứ không phải xanh đậm.
Những sắc hoa nối nhau qua mùa xuân
Hoa mùa xuân miền Bắc có xu hướng nhạt màu: hồng, trắng, tím nhạt. Bảng dưới xếp theo thứ tự thường gặp, chỉ ghi khoảng thời gian, vì mỗi năm có thể sớm muộn vài tuần tuỳ rét nhiều hay ít.
| Hoa | Màu | Thường vào khoảng | Vai trò trong bảng màu |
|---|---|---|---|
| Đào (Prunus persica) | Hồng phai đến hồng thắm | Quanh Tết Nguyên đán | Điểm hồng ấm trên nền xám |
| Hoa bưởi | Trắng sữa, nhuỵ vàng | Khoảng tháng Hai – tháng Ba | Trắng nhỏ li ti, thơm, ít khi nổi từ xa |
| Hoa sưa (Dalbergia tonkinensis) | Trắng ngà | Khoảng tháng Ba, nở chỉ ít ngày | Một tán trắng như mây nhẹ |
| Hoa gạo (Bombax ceiba) | Đỏ cam | Khoảng tháng Hai – tháng Ba | Điểm nóng hiếm hoi giữa mùa nhạt |
| Hoa xoan | Tím nhạt pha trắng | Khoảng tháng Ba – đầu tháng Tư | Lớp tím mờ trên ngọn cây làng |
| Cỏ non bờ đê, bờ ruộng | Xanh nõn | Sau những đợt mưa xuân | Dải sáng nhất của đồng quê |
Chú ý tên dễ nhầm: hoa sưa trắng nở vào xuân khác hẳn hoa sữa (Alstonia scholaris) thơm nồng vào cuối thu. Cây gạo thì khác cây hoa gạo trang trí nhiều người trồng ở chậu; ở đây nói về cây gạo cổ thụ đầu làng, bờ sông.
Bảng màu gợi ý: mùa xuân Bắc Bộ
Bảy màu dưới là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh ngày mưa bụi ở đồng bằng Bắc Bộ. Bạn có thể dùng làm bảng màu cho thiệp Tết, bài vẽ mùa xuân hay một slide nhẹ nhàng.
| Tên gợi hình | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Trắng trời mưa bụi | #ECEBE4 | Nền lớn, bầu trời |
| Xám bạc xa cảnh | #B9BFB8 | Hàng cây, mái nhà phía xa |
| Xanh nõn lộc | #C6DC8E | Lá non, cỏ non, điểm sáng |
| Hồng đào phai | #EDB3BE | Hoa, điểm nhấn ấm |
| Tím hoa xoan | #C7B6D8 | Lớp hoa trên ngọn cây |
| Đỏ cam hoa gạo | #D9573A | Màu nhấn duy nhất, dùng ít |
| Nâu thân cây ướt | #4B3A33 | Chỗ đậm nhất, giữ khung |
Tỉ lệ dễ đẹp: để trắng và xám chiếm phần lớn, xanh nõn vừa phải, hồng và tím ít, còn đỏ cam hoa gạo chỉ là một chấm. Nếu đưa đỏ cam vào nhiều, cảnh sẽ chuyển ngay sang cảm giác mùa hè.
Lỗi hay gặp khi tả và vẽ cảnh xuân miền Bắc
- Bầu trời xanh rực: ngày đẹp trời mùa xuân vẫn có, nhưng hình ảnh "mưa xuân" đặc trưng lại là trời trắng. Tô trời xanh đậm khiến cảnh giống mùa thu.
- Bóng đổ sắc nét: ngày mưa bụi gần như không có bóng. Chỉ cần làm tối nhẹ phía dưới tán cây và chân tường.
- Hoa đào đỏ chót: đào Bắc có nhiều sắc, từ phai đến thắm, nhưng hiếm khi đỏ như phượng. Hồng có pha trắng sẽ thật hơn.
- Tả "trăm hoa đua nở": mùa xuân miền Bắc đẹp ở chỗ hoa nhỏ, rải rác, nhạt màu. Viết cụ thể "một tán sưa trắng bên hồ", "vài chùm xoan tím trên ngọn" sẽ đúng và sống hơn.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm màu xuân quanh nhà
Mùa xuân Bắc Bộ không cần đi xa mới thấy. Một vài việc nhỏ có thể làm ngay:
- Sáng mưa bụi, đứng ở cửa sổ, đếm xem có bao nhiêu lớp xám từ gần ra xa. Thường bạn sẽ thấy ít nhất ba lớp.
- Nhặt một chiếc lá non và một chiếc lá già cùng cây, đặt cạnh nhau trên tờ giấy trắng, tô lại hai màu xanh ấy. Sự khác nhau sẽ làm bạn bất ngờ.
- Khi đi qua một cây gạo hay cây sưa đang hoa, nhìn nó từ xa trước khi lại gần. Từ xa, màu hoa hoà với trời như thế nào?
Đọc thêm: bài thơ chữ Hán và Nôm cổ hay tả "mưa xuân", "cỏ xuân"; trong văn xuôi, những trang về tháng Giêng, tháng Hai của Vũ Bằng trong Thương nhớ mười hai có rất nhiều chi tiết về mưa riêu riêu và màu trời đất, đáng để học cách tả.
Câu hỏi thường gặp
Mùa xuân miền Bắc có những màu gì đặc trưng?
Nền là trắng đục của trời mưa bụi và xám bạc của xa cảnh. Trên nền đó có xanh nõn của lộc non, hồng của hoa đào, trắng của hoa bưởi, hoa sưa, tím nhạt của hoa xoan và đôi chấm đỏ cam của hoa gạo. Nhìn chung là một bảng màu dịu, nhiều màu nhạt.
Mưa bụi và mưa phùn có khác nhau không?
Trong cách nói thường ngày, hai từ này gần như dùng thay nhau để chỉ loại mưa hạt rất nhỏ, nhẹ, thường gặp ở Bắc Bộ cuối đông và đầu xuân. "Mưa bụi" nhấn vào cảm giác hạt mưa mịn như bụi bay, hay được dùng trong văn chương.
Hoa sưa và hoa sữa khác nhau thế nào?
Hoa sưa (Dalbergia tonkinensis) màu trắng, nở vào mùa xuân, chỉ kéo dài ít ngày. Hoa sữa (Alstonia scholaris) màu trắng xanh, nở vào cuối thu, có mùi thơm rất nồng. Hai loài khác nhau hoàn toàn dù tên gần giống.
Vì sao ngày mưa xuân cảnh vật trông mờ và ít bóng?
Lớp mây thấp và hơi nước trong không khí làm ánh sáng mặt trời bị tán ra đều mọi hướng. Không có nguồn sáng rõ ràng nên bóng đổ gần như biến mất, và vật ở xa bị một lớp màu trời phủ lên.
Tô tranh mùa xuân nên chọn màu xanh nào?
Nên dùng xanh non pha vàng, nhạt và sáng, thay vì xanh lá đậm. Có thể pha vàng chanh với một chút xanh lá, rồi thêm nhiều nước hoặc màu trắng.