Ở Nam Bộ, cảnh vật không đổi màu theo bốn mùa mà theo hai mùa: mùa khô, thường khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư, và mùa mưa, thường khoảng tháng Năm đến tháng Mười Một. Mùa khô là trời xanh trong, nắng trắng, cỏ úa vàng, nước kênh trong hơn; mùa mưa là xanh tươi mướt mát, mây giông đen chiều, nước đục màu phù sa. Ranh giới giữa hai mùa xê dịch vài tuần mỗi năm.
Vì sao phương Nam đọc mùa bằng mưa chứ không bằng lạnh
Nam Bộ nằm gần xích đạo hơn miền Bắc và gần như không chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc lạnh. Nhiệt độ quanh năm khá đều, nên cây cối không "ngủ đông". Thứ thay đổi lớn nhất trong năm là lượng mưa: nửa năm mưa nhiều, nửa năm gần như không mưa. Đó là nhịp mà cây cỏ, mặt nước và bầu trời đi theo.
Chuyện gió mùa, lượng mưa từng tháng thuộc về khí hậu học; bài này chỉ nhìn vào một điều: mỗi mùa để lại trên cảnh vật những màu gì.
So sánh nhanh hai bảng màu
| Yếu tố | Mùa khô | Mùa mưa |
|---|---|---|
| Bầu trời | Xanh trong, ít mây, buổi trưa trắng nắng | Sáng thường quang, chiều mây giông xám đen đùn lên |
| Cây cỏ | Cỏ ven đường, đất trống úa vàng; một số cây rụng bớt lá | Xanh mướt trở lại rất nhanh sau vài cơn mưa đầu mùa |
| Mặt đất | Khô, bụi; nơi đất đỏ thì bụi đỏ bám lá ven đường | Ướt, sẫm màu; đường đất lầy, rêu xanh trên tường |
| Kênh rạch, sông | Nước trong hơn, xanh hoặc nâu nhạt | Nước đục, nâu đỏ phù sa, nhiều lục bình trôi |
| Ánh sáng | Gắt, tương phản mạnh, bóng đen ngắn | Sau mưa trong vắt; trong mưa xám trắng |
| Cảm giác chung | Vàng, nâu, xanh trời | Xanh lá, xám mây, nâu phù sa |
Mùa khô: trời xanh, nắng trắng, cỏ vàng
Khoảng từ tháng Mười Hai, mưa thưa dần rồi gần như dừng hẳn. Những tháng đầu mùa khô thường dễ chịu, trời trong, có gió chướng thổi vào từ biển. Đây là lúc bầu trời Nam Bộ xanh đẹp nhất năm, mây trắng thưa và cao. Sang tháng Ba, tháng Tư, nắng gắt hơn; giữa trưa mọi thứ loá trắng, màu bị bạc đi.
Trên vùng đất cao ở Đông Nam Bộ, cỏ ven đường và các bãi đất trống ngả vàng úa, rồi nâu. Ở những nơi đất đỏ, bụi đỏ bám lên lá cây sát đường thành một lớp màu gạch nhạt. Một số cây rụng lá hoặc thay lá trong mùa khô, làm tán thưa đi, ánh sáng lọt xuống mặt đất nhiều hơn.
Mùa khô cũng là mùa của nhiều loài hoa có màu mạnh. Muồng hoàng yến (Cassia fistula) rủ chùm vàng, thường khoảng tháng Ba – tháng Năm. Bằng lăng tím nở vào cuối mùa khô, sớm hơn miền Bắc. Trên nền trời xanh gắt và cỏ vàng, những màu này nổi bật rất mạnh.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô là lúc nước sông xuống thấp, kênh rạch trong hơn. Ruộng gặt xong để lại gốc rạ vàng, rơm phơi trên bờ thành những dải vàng sáng. Ở những vùng ven biển, mùa khô cũng là lúc nước mặn lấn sâu vào sông; với người làm vườn đó là nỗi lo, còn về màu sắc, đôi khi ta thấy cây trái ven kênh héo vàng.
Mùa mưa: xanh trở lại chỉ sau vài cơn mưa
Những cơn mưa đầu mùa, thường rơi vào khoảng cuối tháng Tư đến tháng Năm, làm thay đổi cảnh vật nhanh đến bất ngờ. Chỉ sau một hai tuần, đất trống phủ cỏ xanh non, lá cây được rửa sạch bụi, tán cây dày lại. Màu chủ đạo chuyển từ vàng – nâu sang xanh lá các sắc.
Mưa Nam Bộ có nhịp riêng: thường là mưa rào, mau đến mau tạnh, hay rơi vào buổi chiều. Buổi sáng có thể nắng đẹp, đến khoảng hai, ba giờ chiều mây giông đen kéo đến, mưa xối xả một lúc rồi tạnh. Vì thế một ngày mùa mưa có đủ ba bảng màu: sáng xanh trong, chiều xám đen, sau mưa trong vắt với mặt đường loang loáng.
Nước sông, kênh rạch mùa mưa đục dần, màu nâu đỏ phù sa đậm lên. Đến khoảng giữa và cuối mùa mưa, đồng bằng sông Cửu Long đón lũ từ thượng nguồn, mở ra một bảng màu riêng của mùa nước nổi. Rêu xanh mọc lại trên tường, mái ngói, gốc cây; những bức tường vôi vàng, xanh của nhà ven kênh loang lổ thêm vệt ẩm.
Bảng màu gợi ý: hai mùa phương Nam
Hai bảng nhỏ, gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh ven đô và đồng ruộng Nam Bộ. Không phải mã chuẩn.
| Mùa | Tên gợi hình | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|---|
| Khô | Xanh trời mùa khô | #5E9FD6 | Nền trời trong |
| Khô | Vàng cỏ úa | #C9A85C | Mặt đất, bãi trống |
| Khô | Vàng rơm phơi | #E3C46F | Dải sáng trên bờ ruộng |
| Khô | Vàng muồng hoàng yến | #F3C62E | Màu nhấn |
| Mưa | Xanh cỏ sau mưa | #5FA64A | Mảng lớn, cây cỏ |
| Mưa | Xám đen mây giông | #4E5560 | Trời chiều, nền tương phản |
| Mưa | Nâu phù sa | #9C6A45 | Mặt sông, kênh |
| Mưa | Xanh rêu tường ẩm | #5C6B3F | Chi tiết tường, gốc cây |
Nếu làm một cặp tranh "mùa khô – mùa mưa" của cùng một khung cảnh, hãy giữ nguyên bố cục, chỉ đổi bảng màu. Đó là bài tập rất hay để thấy mùa nằm ở màu chứ không ở hình.
Tháng chuyển mùa: lúc cảnh đẹp nhất
Với người thích màu, những tuần chuyển mùa thường cho cảnh đẹp nhất:
- Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô (khoảng tháng Mười Một – tháng Mười Hai): cây còn xanh đẫm nước, nhưng trời đã bắt đầu trong. Màu xanh lá và xanh trời cùng đậm.
- Cuối mùa khô sang đầu mùa mưa (khoảng tháng Tư – tháng Năm): những đám mây giông đầu mùa cao và trắng xám đứng trên nền cỏ cháy vàng. Sau cơn mưa đầu, mùi đất và màu cỏ non hiện ra gần như trong một đêm.
Thời điểm này lệch theo từng năm, có năm mưa đến sớm, có năm khô kéo dài.
Lỗi hay gặp khi tả cảnh phương Nam theo mùa
- Bê nguyên bốn mùa miền Bắc vào: "mùa thu lá vàng rơi", "mùa đông giá rét" không đúng với cảnh Nam Bộ. Hãy dùng mùa khô, mùa mưa.
- Tô mùa khô xanh mướt: giữa mùa khô, cỏ và đất trống ngả vàng nâu; xanh đậm chỉ còn ở vườn cây được tưới, ven kênh rạch.
- Tô nước kênh mùa mưa xanh trong: mùa mưa nước thường đục nâu phù sa; nước xanh trong hơn vào mùa khô và ở những vùng đất phèn.
- Vẽ mây mưa phủ kín cả ngày: mưa Nam Bộ thường là mưa rào ngắn; trước và sau mưa trời có thể rất trong. Một bức tranh "trời đang mưa ở góc này, nắng ở góc kia" lại rất đúng.
Góc nhìn hôm nay: ghi chép màu hai mùa
- Chọn một khúc kênh, một bãi cỏ hay một con đường quen.
- Chụp hoặc tô nhanh nó vào giữa mùa khô và giữa mùa mưa.
- Đặt hai hình cạnh nhau và liệt kê ba màu thay đổi rõ nhất. Thường sẽ là màu cỏ, màu nước và màu trời buổi chiều.
Với học sinh miền Nam làm bài văn tả cảnh, đây là cách tránh lối viết "bốn mùa xuân hạ thu đông" vốn không đúng với nơi mình sống. Tả hai mùa mưa – nắng bằng màu cụ thể sẽ thật và sinh động hơn nhiều. Đọc thêm Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi để thấy nhà văn dùng màu nước, màu trời mùa khô mùa nước ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Miền Nam có mấy mùa?
Nam Bộ chủ yếu có hai mùa: mùa khô, thường khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư, và mùa mưa, thường khoảng tháng Năm đến tháng Mười Một. Thời điểm bắt đầu và kết thúc lệch vài tuần tuỳ năm.
Cảnh vật miền Nam mùa khô có màu gì?
Trời xanh trong, nắng trắng gắt vào giữa trưa, cỏ ven đường úa vàng, rơm rạ vàng trên ruộng, nước kênh trong hơn. Nhiều loài hoa như muồng hoàng yến, bằng lăng nở trong mùa khô tạo những mảng vàng, tím nổi bật.
Vì sao nước sông mùa mưa đục hơn mùa khô?
Mùa mưa nước mưa cuốn theo đất cát từ thượng nguồn và hai bờ, lượng phù sa trong nước tăng lên nên nước có màu nâu đỏ đục. Mùa khô dòng chảy yếu, phù sa lắng bớt nên nước trong hơn.
Mưa ở miền Nam thường vào lúc nào trong ngày?
Mùa mưa Nam Bộ hay có mưa rào vào buổi chiều, mau đến mau tạnh. Buổi sáng thường nắng, chiều mây giông kéo đến, mưa một lúc rồi tạnh, nhưng cũng có những đợt mưa kéo dài nhiều giờ.
Tả cảnh mùa mưa miền Nam nên dùng những màu nào?
Có thể dùng xanh mướt của cỏ cây sau mưa, xám đen của mây giông chiều, nâu đỏ của nước phù sa trên kênh, xanh rêu trên tường ẩm và ánh loang loáng của mặt đường ướt.
