Chợ Tết của Đoàn Văn Cừ: bức tranh màu của làng quê ngày giáp Tết

"Chợ Tết" của Đoàn Văn Cừ là một bức tranh làng quê giáp Tết được vẽ bằng chữ, đậm đặc màu sắc đến mức đọc lên như xem một bức tranh dân gian: mây trắng đỏ dần, sương hồng lam, con đường viền trắng, đồi xanh, áo đỏ, bò vàng, nắng tía. Bài thơ đi theo trọn một ngày chợ, từ bình minh đến chiều tan, và màu sắc đổi theo đúng nhịp ánh sáng ấy. Đọc màu "Chợ Tết" là một cách học quan sát cảnh quê rất tốt cho người vẽ và người viết.

Tác giả và bài thơ

Đoàn Văn Cừ (1913–2004), quê ở vùng Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình), là nhà thơ của cảnh quê Bắc Bộ trong phong trào Thơ mới. Bài "Chợ Tết" được Hoài Thanh – Hoài Chân chọn vào Thi nhân Việt Nam (1942). Trong phần giới thiệu, hai tác giả đặc biệt chú ý tới thế giới tươi vui, nhiều màu sắc trong thơ ông, như những bức tranh quê sống động.

Bài thơ là thể thơ tám chữ, dài, kể theo trình tự thời gian: người các ấp kéo nhau đi chợ lúc sáng sớm, cảnh chợ đông vui giữa trưa, rồi chiều tan chợ. Vì tác giả mất chưa đủ lâu, ở đây chỉ trích ít câu để bàn; người đọc nên tìm bản đầy đủ trong Thi nhân Việt Nam hoặc sách giáo khoa.

Bình minh: bốn câu mở là bốn lớp màu

Dải mây trắng đỏ dần trên đỉnh núi,

Sương hồng lam ôm ấp nóc nhà gianh.

Trên con đường viền trắng mép đồi xanh,

Người các ấp tưng bừng ra chợ Tết.

Chỉ bốn câu mà có tới năm tên màu: trắng, đỏ, hồng, lam, xanh — chưa kể chữ "trắng" lặp lại. Và quan trọng hơn, mỗi màu được đặt vào một tầng của khung cảnh:

• Trên cùng — mây trên đỉnh núi: "trắng đỏ dần". Đây không phải hai màu đứng cạnh nhau mà là một màu đang chuyển: mây trắng đang được ánh bình minh nhuộm đỏ. Chữ "dần" cho thấy nhà thơ đang nhìn một quá trình, không phải một khoảnh khắc.
• Giữa — sương trên mái nhà: "hồng lam". Sương sớm có ánh hồng của trời rạng đông lẫn sắc lam lạnh của bóng tối còn sót lại. Đây là một quan sát rất tinh: sương lúc bình minh quả thật thường có hai sắc ấy, ấm ở phía được ánh sáng chiếu, lạnh ở phía khuất.
• Dưới — con đường và đồi: "viền trắng mép đồi xanh". Con đường đất sáng màu chạy viền theo chân đồi cỏ xanh, như một nét kẻ.
• Cuối cùng — con người: "người các ấp" đổ ra đường, mang theo màu áo quần của họ.

Thứ tự từ trên xuống dưới, từ thiên nhiên đến con người, giống cách một hoạ sĩ dựng tranh: nền trời trước, cảnh giữa sau, nhân vật cuối cùng.

Màu của người đi chợ

Những câu tiếp theo đưa vào một loạt hình ảnh người và vật, mỗi cái gắn một màu: "những thằng cu áo đỏ chạy lon xon", cô gái "yếm thắm", "con bò vàng ngộ nghĩnh đuổi theo sau". Trên nền cỏ biếc, đường trắng, đồi xanh, những chấm đỏ, thắm, vàng này nhảy lên như những màu nhấn trong tranh Đông Hồ.

Đáng chú ý là các màu này đều là màu ấm và đều gắn với những thứ nhỏ, chuyển động: đứa trẻ chạy, con bò đi. Thiên nhiên giữ những màu lạnh rộng (xanh, lam, trắng), con người và vật nuôi mang những màu ấm nhỏ. Đó là một cách phân vai màu rất hợp lý mà người vẽ có thể học ngay.

Sương trắng rỏ đầu cành như giọt sữa,

Tia nắng tía nháy hoài trong ruộng lúa.

Hai câu này trở lại với thiên nhiên, nhưng giờ là thiên nhiên nhìn gần: giọt sương trắng như sữa trên đầu cành, tia nắng "tía" (đỏ tím) lấp lánh trên ruộng lúa còn đọng nước. Chữ "nháy" làm màu tía trở thành ánh sáng chớp tắt, không phải một mảng màu. Đây là một ví dụ hay về cách tả ánh sáng bằng màu: nắng sớm phản chiếu trên mặt ruộng nước quả có những đốm sáng ngả đỏ tím.

Giữa chợ: màu của hàng hoá Tết

Phần giữa bài thơ tả cảnh chợ đông: người mua kẻ bán, anh hàng tranh quẩy đôi bồ, thầy khoá ngồi viết thơ xuân, bà cụ bán hàng bên miếu, lũ trẻ mải ngắm tranh. Ở đây màu sắc không còn được gọi tên dày đặc như phần mở đầu, nhưng người đọc tự hình dung được: tranh Tết nhiều màu, giấy đỏ, lá xanh, mâm hàng, áo quần ngày Tết. Bảng màu chuyển từ bảng màu thiên nhiên sang bảng màu của đồ vật con người làm ra.

Điều này cũng phản ánh đúng thực tế một phiên chợ Tết làng: giữa trưa, nắng lên cao, màu thiên nhiên trở nên bình thường, còn màu của hàng hoá — tranh, câu đối, hoa, vải — thì rực nhất trong năm.

Chiều tan chợ: màu vàng và lá rụng

Bài thơ kết thúc bằng cảnh chiều, khi người quê lũ lượt trở về, ánh nắng vàng trải dài trên cỏ, lá đa rụng quanh quán chợ. Bảng màu lúc này thu lại thành vàng của nắng chiều và nâu vàng của lá đa — đối lập với bảng màu nhiều sắc của buổi sáng. Một ngày chợ đi trọn từ màu hồng lam rạng đông, qua màu rực giữa trưa, đến màu vàng xế chiều.

Bảng tổng hợp màu theo thời gian

Bảng màu gợi ý: sáng chợ Tết làng

Mã HEX là gợi ý dựng theo phần mở đầu bài thơ — cảnh người đi chợ lúc bình minh — dùng để vẽ tranh đề tài ngày Tết hay làm thiệp.

Góc nhìn hôm nay

• Cho học sinh viết văn: "Chợ Tết" là mẫu tả cảnh theo trình tự thời gian và theo tầng không gian. Thử tả một buổi sáng đi học theo đúng thứ tự: trời – không khí – đường – người, mỗi tầng một màu.
• Cho người vẽ: vẽ lại bốn câu mở đầu thành một bức tranh dọc với bốn tầng. Giữ màu nhấn ấm (áo đỏ, bò vàng) thật nhỏ, đặt trên nền xanh trắng lớn.
• Đọc so sánh: đặt "Chợ Tết" cạnh tranh dân gian Đông Hồ đề tài ngày Tết, bạn sẽ thấy cách phân màu khá giống: nền sáng, nhân vật mang màu rực.
• Đọc thêm: Hoài Thanh – Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, phần viết về Đoàn Văn Cừ; các tuyển tập thơ của ông.