Mùa khô Tây Nguyên: nắng gió, bụi đỏ và cỏ cháy vàng trên cao nguyên

Mùa khô Tây Nguyên, thường khoảng từ tháng Mười Một đến tháng Tư, có bảng màu nóng và khô: trời xanh đậm, nắng vàng gắt, bụi đỏ bazan bám trên lá ven đường, cỏ tranh trên đồi cháy vàng rồi nâu, suối cạn lộ đá xám. Xen vào đó là những đợt màu ngắn ngày: vàng dã quỳ đầu mùa, trắng hoa cà phê, hồng mai anh đào ở Đà Lạt. Đây là lúc màu đất Tây Nguyên lộ rõ nhất trong năm.

Khi gió và nắng "lau" sạch màu xanh

Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt như Nam Bộ, nhưng mùa khô ở đây thường gió nhiều hơn. Những tháng đầu mùa khô, gió thổi mạnh trên cao nguyên, làm đất mặt khô nhanh và bốc bụi. Ít mưa trong nhiều tháng, cỏ trên các đồi trống, ven nương rẫy, ven rừng chuyển dần từ xanh sang vàng, rồi vàng nâu.

Nhiều người lần đầu đến Tây Nguyên vào tháng Hai, tháng Ba ngạc nhiên vì cảnh "không xanh như tưởng". Đúng vậy: vào cao điểm mùa khô, màu chủ đạo của nhiều vùng cao nguyên là vàng cỏ cháy và đỏ đất, xanh chỉ còn ở những vườn cây được tưới, ven suối và các khu rừng thường xanh. Những cánh rừng khộp rụng lá trong mùa khô là một cảnh rất riêng, đáng một bài riêng về sắc lá.

Bụi đỏ: màu đất lên tới lá cây

Đất bazan đỏ là cái nền cố định của Tây Nguyên; vì sao đất có màu ấy đã được giải thích nhiều trong sách Địa lí. Điều mùa khô thêm vào là đất bay lên. Trên những con đường đất, mỗi chiếc xe qua để lại một đám bụi đỏ cam. Lá cây, mái nhà, tường rào sát đường dần phủ một lớp màu gạch nhạt. Một hàng cây ven đường đất vào cuối mùa khô có thể có màu xanh xám đục pha đỏ, khác hẳn màu xanh bóng sau cơn mưa.

Khi tô cảnh này, mẹo là pha một chút đỏ đất vào màu xanh của lá cây gần đường, và để bầu trời sát chân trời hơi ngả vàng đục vì bụi lơ lửng. Bầu trời trên cao vẫn xanh đậm.

Trời cao nguyên: xanh rất đậm

Tây Nguyên nằm trên các cao nguyên ở độ cao khác nhau, nhiều nơi trên dưới năm, sáu trăm mét, Đà Lạt cao hơn nhiều. Không khí mùa khô ở đây trong và khô; những ngày ít bụi, bầu trời lên màu xanh đậm, mây trắng có đường viền rõ. Tương phản giữa trời xanh đậm và đất đỏ, cỏ vàng tạo nên bảng màu ba sắc rất mạnh: xanh – đỏ – vàng.

Buổi sáng sớm và tối, nhiệt độ hạ khá thấp, nhất là ở vùng cao như Lâm Đồng. Sáng sớm có thể có sương mỏng trong thung lũng, làm các đồi xa thành những lớp xanh lam nhạt dần, trước khi nắng lên đốt sạch.

Những đợt màu ngắn ngày trong mùa khô

Mùa khô Tây Nguyên không chỉ có vàng nâu. Có những đợt màu nở ra trong vài tuần, ghi trong bảng dưới chỉ như một dòng của bảng màu mùa. Thời gian là khoảng thường gặp, lệch theo năm, theo độ cao và cách chăm vườn.

Hoa cà phê là trường hợp rất đặc biệt: nhiều vườn nở gần như cùng lúc sau khi được tưới nước đợt đầu, nên trong vài ngày cả sườn đồi phủ một lớp trắng như tuyết mỏng, rồi tàn nhanh. Màu trắng ấy chỉ hiện ra trong mùa khô, giữa lúc xung quanh đang vàng cháy.

Suối cạn, thác gầy, hồ lộ bờ

Mùa khô làm mặt nước Tây Nguyên đổi màu theo kiểu khác. Suối cạn, nước trong hơn, lộ ra lòng đá bazan xám đen và những tảng đá phủ rêu khô. Các thác lớn mùa khô chỉ còn vài dải nước trắng mảnh, để lộ vách đá; trong khi mùa mưa cùng thác đó là một khối nước trắng đục pha nâu. Hồ chứa hạ mực nước, lộ ra một viền đất đỏ quanh bờ như chiếc nhẫn, giữa là nước xanh.

Những cảnh này rất hợp với ai thích vẽ: lòng suối mùa khô có đủ đá đen, nước trong xanh, rêu vàng, cát nâu, là một bảng màu đất và nước hoàn chỉnh.

Một ngày mùa khô: ba bảng màu

Trên cao nguyên mùa khô, chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm khá lớn, và màu sắc cũng đổi theo nhịp đó.

• Sáng sớm: không khí mát, có khi se lạnh. Những thung lũng thấp có sương mỏng, đồi cà phê và hàng cây chắn gió hiện lên thành các lớp xanh lam xếp chồng. Ánh nắng đầu ngày vàng hồng chiếu nghiêng lên đất đỏ làm nó đỏ rực hơn bất cứ giờ nào.
• Giữa trưa: nắng gắt, trời xanh đậm trên đầu nhưng nhạt và đục dần về chân trời. Cỏ vàng bạc đi, bóng cây ngắn và đen. Đây là lúc màu kém đẹp nhất, mọi thứ như phủ một lớp sáng trắng.
• Chiều muộn: gió thường mạnh lên, bụi bay, ánh nắng xuyên qua lớp bụi thành màu cam. Hoàng hôn mùa khô trên cao nguyên hay có sắc đỏ cam đậm, mặt trời lặn như một đĩa tròn khi trời nhiều bụi. Đồi cỏ cháy chuyển sang màu đồng.

Với người vẽ, sáng sớm và chiều muộn là hai thời điểm "đáng tiền" nhất. Một bức tranh đồi cỏ vàng lúc chiều chỉ cần ba màu chính: cam đồng cho đồi, tím xám cho bóng và xa cảnh, vàng cam nhạt cho trời.

Bảng màu gợi ý: mùa khô Tây Nguyên

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh đồi, đường đất và vườn cây cao nguyên giữa mùa khô. Không phải mã chuẩn.

Góc nhìn hôm nay: hiểu mùa khô để tả cho đúng

Mùa khô cũng là mùa nguy cơ cháy rừng cao ở Tây Nguyên; những vệt đen cháy trên sườn đồi đôi khi là một phần của cảnh, và cũng là lời nhắc về việc giữ lửa khi đi rừng. Ngoài ra, ba điều đáng nhớ cho người vẽ, người viết:

• Đừng tô Tây Nguyên mùa khô toàn màu xanh. Vàng và đỏ mới là màu chính, xanh là màu của vườn được tưới và rừng ven suối.
• Chú ý khoảng cách: bụi và nắng làm xa cảnh ngả vàng xám, không phải xanh lam như vùng núi ẩm.
• Đợt hoa ngắn ngày như cà phê, mai anh đào chỉ là "một khoảnh khắc" của mùa. Tả chúng như điểm nhấn trên nền khô, đừng biến cả mùa thành mùa hoa.

Ai muốn tìm hiểu thêm về khí hậu từng tháng có thể xem Atlat Địa lí Việt Nam; về đất bazan, xem sách Địa lí phổ thông phần vùng Tây Nguyên.