Sắc Tết ba miền: đào hồng, mai vàng, quất cam và cúc vạn thọ

Sắc Tết ba miền khác nhau trước hết ở cây hoa chính: miền Bắc là hồng của hoa đào và cam vàng của cây quất, miền Nam là vàng của hoa mai và cam của cúc vạn thọ, miền Trung đứng giữa với cả mai vàng lẫn đào. Phía sau những sắc hoa ấy là hai bầu trời khác hẳn: trời xám mưa bụi rét ngọt ở Bắc, trời xanh nắng khô ở Nam, còn miền Trung nhiều năm mưa rét kéo dài sang Tết.

Vì sao mỗi miền một màu hoa Tết

Tết Nguyên đán rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch, lúc khí hậu ba miền rất khác nhau. Miền Bắc đang cuối đông lạnh và ẩm, hợp với cây đào, loài cây vùng ôn hoà cần một mùa lạnh để ra hoa. Miền Nam đang giữa mùa khô nắng ấm, hợp với cây mai vàng nhiệt đới. Miền Trung, nhất là từ Huế trở vào, ấm hơn miền Bắc nhưng hay mưa vào mùa đông, nên cả hai loài đều có mặt, trong đó mai vàng phổ biến hơn.

Vì thế "màu Tết" không phải một màu đỏ chung như trên thiệp in. Màu đỏ câu đối, bao lì xì là màu văn hoá; còn màu Tết của cây cỏ thì mỗi miền một khác, và chính nó mới gợi đúng cảm giác quê nhà.

Miền Bắc: đào hồng, quất cam trên nền trời xám

Cây đào (Prunus persica) chơi Tết ở miền Bắc có nhiều sắc: đào phai hồng nhạt, đào bích hồng thắm đậm, đào bạch trắng. Hoa đào nở trên cành gần như trụi lá, cánh mỏng, kèm lộc non xanh nhỏ. Màu hồng đào đẹp nhất khi đứng trước nền trời trắng xám của ngày mưa bụi, vì không có gì gắt lấn át nó.

Cây quất là màu Tết thứ hai: quả cam vàng tròn bóng giữa tán lá xanh đậm. Đây là cặp tương phản bổ túc quen thuộc nhất của Tết miền Bắc: cam quả trên xanh lá. Ngoài ra còn có những chậu thược dược, cúc vàng, lay ơn, hoa ly bày trong nhà, nhưng đào và quất là hai sắc gốc.

Người chơi đào miền Bắc phải canh để hoa nở đúng Tết. Năm rét đậm hoa có thể nở muộn, năm ấm hoa có thể nở sớm trước Tết, nên nghề trồng đào luôn phụ thuộc thời tiết. Đó cũng là lý do màu đào trong chợ hoa mỗi năm một khác: năm nhiều nụ, năm nhiều hoa.

Miền Nam: mai vàng, cúc vạn thọ dưới nắng xuân

Mai vàng (Ochna integerrima) là cây hoa Tết số một của miền Nam. Hoa năm cánh trở lên, vàng tươi, nhuỵ nhỏ, khi nở rộ phủ kín tán. Để hoa nở đúng dịp, người trồng thường tuốt lá mai vào khoảng giữa tháng Chạp âm lịch, xê dịch theo thời tiết từng năm: trời nóng thì tuốt muộn hơn, trời lạnh thì tuốt sớm hơn. Nhờ vậy, đúng Tết, cây mai chỉ còn hoa vàng và lộc non xanh nhạt, màu vàng hiện ra rất trọn.

Đi cùng mai là cúc vạn thọ (Tagetes erecta) màu vàng cam, cúc mâm xôi vàng tròn, dưa hấu ruột đỏ vỏ xanh. Trên nền trời xanh và nắng khô của mùa khô Nam Bộ, các màu vàng cam này rực rỡ và bão hoà hơn hẳn màu Tết miền Bắc. Ánh sáng là khác biệt lớn: Tết Nam có bóng đổ rõ, màu sắc nét; Tết Bắc ít bóng, màu dịu.

Miền Trung: giữa mai và đào, giữa mưa và nắng

Ở Huế và nhiều nơi miền Trung, mai vàng là hoa Tết phổ biến, có những cây mai lâu năm trong các nhà vườn. Hoa đào cũng có mặt, nhất là ở các tỉnh phía Bắc miền Trung. Khí hậu miền Trung dịp Tết rất khó đoán: có năm nắng ấm, có năm mưa rét kéo dài, mai vàng đứng trong mưa phùn với nền trời xám.

Về màu, Tết miền Trung vì vậy là sự pha trộn: màu hoa của phương Nam đặt dưới bầu trời gần với phương Bắc. Một cây mai vàng dưới mái ngói rêu phong trong ngày mưa là hình ảnh Tết rất đặc trưng của Huế.

Mâm ngũ quả và chợ hoa: màu do người sắp đặt

Ngoài cây hoa, Tết còn có những bảng màu do chính người làm ra từ trái cây và lá. Mâm ngũ quả là ví dụ rõ nhất. Ở miền Bắc, mâm quen thuộc thường có nải chuối xanh làm đế, quả bưởi vàng, quả phật thủ vàng, thêm hồng xiêm nâu, quất, ớt đỏ: màu chủ đạo là xanh và vàng, có điểm đỏ cam. Ở miền Nam, nhiều nhà bày mãng cầu xanh, dừa xanh, đu đủ, xoài vàng, sung xanh, theo cách đọc chệch tên quả thành lời cầu chúc; màu chủ đạo là các sắc xanh và vàng tươi. Không có quy định cứng, mỗi nhà một kiểu.

Bánh chưng gói lá dong, bánh tét gói lá chuối cũng đưa vào nhà Tết một màu xanh lá đậm, được buộc lạt tre hay dây màu. Thịt đông trong, dưa hành trắng, củ kiệu trắng ngà là những màu nhỏ trên mâm cơm.

Chợ hoa Tết ở các thành phố là nơi tất cả màu ấy dồn về một chỗ: hồng đào, vàng mai, cam quất, đỏ thược dược, trắng lan, tím cát tường. Với người tập phối màu, đi qua một chợ hoa và để ý cách người bán xếp hàng, đặt màu nào cạnh màu nào cho bắt mắt, là một bài học thực tế. Người bán hoa lâu năm thường rất biết đặt màu nóng cạnh màu lạnh, đặt chậu màu nhạt phía sau chậu màu đậm.

Bảng so sánh sắc Tết ba miền

Bảng màu gợi ý: Tết từ cây cỏ

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ hoa và cây Tết thật. Không phải mã chuẩn của loài nào.

Hai cách dùng: thiệp Tết kiểu Bắc nền trắng ngà, cành nâu, hoa hồng đào phai, vài quả cam quất; thiệp Tết kiểu Nam nền xanh trời nhạt, hoa vàng mai, lộc xanh, viền cam vạn thọ. Cả hai đều không cần đến màu đỏ mà vẫn rõ là Tết.

Góc nhìn hôm nay: nhìn Tết như một bảng màu

1. Ngày Tết, đứng ở cửa nhà và liệt kê năm màu tự nhiên bạn thấy: hoa, lá, quả, trời, mặt đất. Bạn sẽ có bảng màu Tết của chính miền mình.
2. Nếu có người thân ở miền khác, nhờ họ chụp cây hoa Tết nhà mình, đặt cạnh nhau và so màu trời phía sau.
3. Khi tả Tết trong bài văn, hãy thay "rực rỡ sắc màu" bằng màu cụ thể: "cánh đào phai mỏng như giấy", "chậu mai vàng nở bung dưới nắng".

Đọc thêm: bài thơ Chợ Tết của Đoàn Văn Cừ là một bức tranh màu Tết làng quê Bắc Bộ rất đáng đọc; những trang về tháng Chạp, tháng Giêng trong Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng cũng giàu màu sắc.