Đây thôn Vĩ Dạ: nắng hàng cau, vườn xanh như ngọc và màu sương khói

Khổ đầu bài "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là một trong những bức tranh màu đẹp nhất của Thơ mới: nắng mới vàng trong trên hàng cau, khu vườn xanh mướt "như ngọc", lá trúc che ngang. Sang các khổ sau, bảng màu chuyển dần sang bạc của sông trăng và trắng của áo, của sương khói. Đọc màu bài thơ là đọc một cuộc chuyển ánh sáng: từ bình minh rực rỡ của một vườn Huế sang đêm trăng mờ ảo, từ những màu có thật sang những màu gần như tan vào sương.

Bài thơ và thôn Vĩ

Hàn Mặc Tử (1912–1940), tên thật Nguyễn Trọng Trí, là một trong những gương mặt lạ nhất của phong trào Thơ mới. "Đây thôn Vĩ Dạ" được viết khoảng năm 1938, in trong tập thơ thường được biết với tên Đau thương (còn gọi Thơ Điên). Câu chuyện quen thuộc kể rằng bài thơ được gợi hứng từ một tấm bưu ảnh phong cảnh do một người quen ở Huế gửi tặng — đây là chuyện được kể lại phổ biến, các chi tiết thì có nhiều dị bản.

Vĩ Dạ là vùng nằm bên bờ sông Hương, phía đông kinh thành Huế, xưa nổi tiếng với những nhà vườn: nhà rường nép giữa vườn cây ăn trái, hàng cau, khóm trúc, rào chè tàu. Chính kiểu nhà vườn ấy là nền của khổ thơ đầu.

Sao anh không về chơi thôn Vĩ?

Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên.

Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền.

Nắng mới trên hàng cau: màu của giờ đầu ngày

"Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên" — câu thơ lặp chữ "nắng" hai lần, và chữ "mới" cho biết thời điểm: buổi sáng sớm, khi mặt trời vừa lên. Cau là cây thân thẳng, cao vượt các cây khác trong vườn. Vì vậy khi mặt trời vừa ló, ánh nắng đầu tiên chạm vào ngọn cau trước, trong khi phần dưới khu vườn vẫn còn trong bóng.

Đây là một quan sát ánh sáng rất chính xác. Ai từng ở trong một khu vườn có cây cao vào sáng sớm sẽ thấy: ngọn cây sáng vàng, gốc cây còn xanh lạnh. Nắng mới lúc ấy có sắc vàng trong, nhẹ, chưa gắt như nắng trưa. "Nắng hàng cau" vì thế là một dải sáng chạy ngang phía trên khung cảnh, như đường viền vàng của bức tranh.

"Xanh như ngọc": một màu có độ bóng

Câu thứ ba là câu màu đậm nhất: "Vườn ai mướt quá xanh như ngọc". Hai chữ đáng đọc kỹ:

• "Mướt" không phải tên màu, mà là tính chất bề mặt: mượt, bóng, tươi, như còn đẫm nước. Lá vườn Huế buổi sớm còn ướt sương, ánh nắng mới chiếu vào làm từng chiếc lá bóng lên.
• "Như ngọc" là so sánh với một vật vừa có màu xanh vừa có độ trong và độ bóng. Ngọc không chỉ xanh, mà xanh có chiều sâu, có ánh sáng bên trong.

Như vậy màu xanh ở đây không phải xanh phẳng của một mảng sơn, mà là xanh lấp lánh, như phát sáng. Đó là màu của lá cây sau mưa, sau sương, dưới nắng xiên — điều mà người Huế, sống trong khí hậu nhiều mưa, rất quen. Với người vẽ, câu thơ là một chỉ dẫn: muốn có "xanh như ngọc", phải có những điểm sáng gần trắng trên nền xanh đậm, chứ không chỉ một màu xanh tươi.

"Lá trúc che ngang mặt chữ điền": màu và khung

Câu cuối khổ đặt thêm một lớp ở tiền cảnh: lá trúc che ngang. Trúc có lá nhỏ, mảnh, màu xanh nhạt hơn và sáng hơn lá cây ăn trái. Lá trúc che ngang là một tấm màn xanh mỏng phía trước, qua đó thấp thoáng một gương mặt "chữ điền".

Ý nghĩa của "mặt chữ điền" còn được bàn nhiều — là gương mặt người, hay là ô cửa sổ có song hình chữ điền của nhà Huế. Với chuyện màu sắc, cả hai cách hiểu đều cho cùng một bố cục: một lớp lá xanh nhạt ở trước, một hình khối phía sau, nhìn qua kẽ lá. Đó là cách nhìn "qua lớp" mà các hoạ sĩ phong cảnh hay dùng để tạo chiều sâu.

Bảng màu chuyển dần qua ba khổ thơ

Khổ hai và khổ ba của bài thơ chuyển sang cảnh sông nước và trăng, rồi sương khói. Không cần trích dài, chỉ cần nhắc lại các hình ảnh: gió, mây, dòng nước, "hoa bắp lay" (hoa ngô), "thuyền ai đậu bến sông trăng", "áo em trắng quá nhìn không ra", "sương khói mờ nhân ảnh".

Nhìn bảng, ta thấy một đường đi của màu rất rõ: từ màu bão hoà (vàng, xanh) sang màu ánh kim (bạc của trăng) rồi sang màu trắng mờ. Độ rực giảm dần, độ sáng vẫn giữ nhưng độ rõ thì mất dần. Một bài thơ ngắn mà đi hết từ cảnh thật sang cảnh mộng — và bảng màu đi theo đúng con đường ấy. Bàn về tâm trạng phía sau sự chuyển ấy là việc của các bài phân tích văn học; ở đây chỉ ghi nhận rằng nó thể hiện rất rõ trong màu sắc.

"Sông trăng" và "trắng quá nhìn không ra": khi màu tan vào ánh sáng

"Bến sông trăng" là một cách gọi lạ: không phải sông có trăng, mà sông chính là trăng — mặt nước tràn ánh trăng, bạc trắng. Về màu, mặt sông đêm trăng thật sự có thể hiện ra như một dải bạc sáng, khi trăng ở góc thấp và mặt nước phẳng.

"Áo em trắng quá nhìn không ra" là một hiện tượng thị giác quen thuộc: một vật trắng giữa sương trắng, hay giữa nền quá sáng, sẽ mất đường viền, hoà vào nền. Màu trắng ở đây không còn là màu nhấn mà là màu làm mờ. Đây là đối cực của "cành lê trắng điểm" trong Truyện Kiều: ở đó màu trắng nổi trên nền xanh; ở đây màu trắng tan vào nền trắng.

Bảng màu gợi ý: vườn Vĩ Dạ buổi sớm

Mã HEX là gợi ý dựng theo khổ thơ đầu và cảnh nhà vườn Huế buổi sáng, dùng để vẽ minh hoạ, làm thiệp hay slide.

Góc nhìn hôm nay

• Bài tập quan sát: sáng sớm, đứng trong một khu vườn hay công viên có cây cao. Ghi lại xem nắng chạm vào đâu trước, phần nào còn xanh lạnh. Đó chính là "nắng hàng cau nắng mới lên".
• Bài tập viết: tả một màu xanh bằng cách so với một vật có độ bóng hay độ trong (ngọc, men sứ, nước). Bạn sẽ thấy so sánh như vậy nói được nhiều hơn tính từ.
• Đọc thêm: văn bản bài thơ và chú thích trong sách giáo khoa Ngữ văn; Hoài Thanh – Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam (1942) có phần viết về Hàn Mặc Tử. Ở Huế, nhiều nhà vườn còn giữ được cảnh cau, trúc gần với hình ảnh trong thơ.