Mùa nước nổi miền Tây qua màu sắc: nước phù sa, bông điên điển, bông súng

Mùa nước nổi miền Tây, thường khoảng từ tháng Tám đến tháng Mười Một tuỳ năm, phủ lên đồng bằng một bảng màu rất riêng: mặt nước nâu đỏ phù sa trải mênh mông, vàng tươi của bông điên điển trên bờ, trắng hồng của bông súng giữa đồng, xanh của những hàng cây nhô lên khỏi nước và bầu trời mùa mưa phản chiếu xuống như gương. Đây là mùa duy nhất trong năm mà cánh đồng biến thành mặt nước.

Màu của nước: nâu đỏ phù sa

Nước nổi là nước lũ từ thượng nguồn sông Mê Kông đổ về, dâng lên từ từ và tràn qua đồng ruộng ở những vùng trũng của đồng bằng sông Cửu Long, nhất là vùng đầu nguồn ở An Giang và Đồng Tháp. Khác với lũ quét ở miền núi, nước lên chậm, ở lại nhiều tuần rồi rút dần.

Nước mang theo nhiều phù sa nên có màu nâu đỏ đục, như màu trà sữa đậm. Khi đứng sát mép, ta thấy nước đục không nhìn được đáy; khi nhìn xa trên cánh đồng ngập, mặt nước lại phản chiếu bầu trời nên lúc sáng, lúc xám, lúc ánh vàng tuỳ giờ. Vì sao phù sa làm nước có màu ấy là chuyện khoa học về hạt đất lơ lửng; điều cần nhớ ở đây là màu nước mùa nước nổi luôn có hai lớp:

• Màu thật của nước: nâu đỏ, thấy rõ ở chỗ gần, chỗ có bóng râm, chỗ nước bị khuấy.
• Màu phản chiếu: màu trời, màu mây, thấy rõ ở chỗ xa, chỗ mặt nước lặng.

Người vẽ cảnh nước nổi thường quên lớp thứ nhất, tô cả cánh đồng xanh lam như hồ nước trong. Hãy giữ một ít nâu phù sa ở tiền cảnh, cảnh mới đúng là nước nổi.

Vàng bông điên điển

Điên điển là loài cây họ Đậu, thuộc chi Sesbania, mọc ven bờ kênh, bờ ruộng. Mùa nước nổi cũng là mùa điên điển trổ bông: chùm hoa nhỏ màu vàng tươi, lấm tấm như những ngọn lửa nhỏ trên tán lá xanh mảnh. Bông điên điển được hái làm rau, nấu canh chua, xào, là món quen của mùa nước.

Về màu sắc, vàng điên điển là màu ấm duy nhất có diện tích đáng kể giữa một vùng nước nâu và trời xám mùa mưa. Những hàng điên điển dọc bờ kênh tạo thành đường viền vàng chạy dài theo mặt nước, rất hợp làm đường dẫn mắt trong tranh.

Trắng hồng bông súng

Súng (chi Nymphaea) mọc tự nhiên trên các cánh đồng ngập và ao đầm. Mùa nước nổi, có nơi bông súng mọc dày, nở trên mặt nước nâu với lá tròn xanh đậm nổi phẳng. Hoa súng ở miền Tây thường thấy màu trắng, trắng phớt hồng, hồng tím tuỳ loài. Người dân hái cọng súng dài làm rau.

Trên mặt nước đục, cánh hoa súng trắng nổi bật như những đốm sáng. Lá súng xanh đậm và tròn là hình khối dễ vẽ nhất trên mặt nước; còn bóng hoa phản chiếu thì gần như không thấy vì nước đục, khác với cảnh hoa súng trên hồ nước trong.

Những sắc khác của mùa nước

Khi nước rút, khoảng cuối tháng Mười, tháng Mười Một, cánh đồng để lại một lớp phù sa mịn màu nâu xám. Đây là màu của sự chuyển tiếp: rồi người nông dân bắt đầu xuống giống, cánh đồng lại xanh màu mạ. Chuyện mùa vụ thì thuộc về nông nghiệp; ở đây ta chỉ nói màu của cánh đồng.

Một ngày trên đồng nước

Cánh đồng ngập là một tấm gương khổng lồ, nên màu của nó đổi theo trời nhanh hơn mọi cảnh khác.

Sáng sớm, khi gió còn lặng, mặt nước phẳng phản chiếu rõ trời và hàng cây. Nếu có sương mỏng, đường chân trời biến mất, trời và nước liền một màu xám hồng nhạt; những chiếc xuồng nhỏ, những hàng cọc đánh dấu lưới hiện lên như nét mực trên giấy.

Giữa ngày, gió nổi làm mặt nước gợn, phản chiếu vỡ thành muôn mảnh. Lúc này màu thật của nước, nâu đỏ phù sa, hiện ra nhiều hơn, xen với những vệt sáng chói của nắng. Mây trắng mùa mưa xếp thành khối lớn, bóng mây in lên mặt đồng thành những mảng sẫm trôi chậm.

Chiều có hai khả năng. Nếu có mưa giông, cả trời và nước chuyển xám chì, mưa thành màn trắng kéo ngang đồng. Nếu trời quang, ráng chiều cam hồng nhân đôi trên mặt nước, hàng cây xa thành dải tím sẫm. Đó là khi bảng màu nước nổi ấm và rực nhất, khác hẳn vẻ nâu đục của buổi trưa.

Nước nổi đổi thay qua các năm

Nước nổi không năm nào giống năm nào. Có năm nước về sớm, dâng cao; có năm nước về muộn và thấp. Trong nhiều năm gần đây, người dân và các cơ quan chuyên môn ghi nhận khá nhiều năm nước nổi thấp hơn trước, với những nguyên nhân còn được bàn luận như thay đổi dòng chảy ở thượng nguồn và biến đổi khí hậu. Vì vậy, khi nói đến cảnh nước mênh mông, nên hiểu đó là hình ảnh của những năm nước lớn chứ không phải năm nào cũng có.

Với màu sắc, năm nước thấp nghĩa là ít mặt nước, nhiều bờ ruộng lộ ra hơn, bảng màu ngả về xanh lá và nâu đất nhiều hơn là nâu nước.

Bảng màu gợi ý: mùa nước nổi

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh đồng ngập vùng đầu nguồn. Không phải mã chuẩn.

Bảng này hợp với tranh khổ ngang, nhiều khoảng trống. Hãy để mặt nước chiếm phần lớn, các màu vàng, trắng, xanh đậm là những dải mảnh hoặc những chấm nhỏ.

Góc nhìn hôm nay: hiểu mùa nước qua màu

1. Nếu sống ở miền Tây, thử ghi lại màu một khúc kênh quen trước, trong và sau mùa nước nổi. Ba màu nước sẽ khác nhau rõ rệt.
2. Trong bữa cơm mùa nước, đặt bông điên điển, cọng súng, cá đồng lên một đĩa trắng: đó cũng là một bảng màu của mùa.
3. Khi tả cảnh, hãy dùng màu cụ thể: "nước đồng nâu như nước trà sữa", "bông điên điển vàng rực dọc bờ kênh", thay vì "nước mênh mông".

Đọc thêm: những trang tả sông nước trong Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, và các tài liệu phổ thông về lũ đồng bằng sông Cửu Long của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn quốc gia.