Đất rừng phương Nam: cảnh sắc sông nước, rừng đước, rừng tràm

Cảnh sắc trong Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi là một thế giới gần như chỉ có màu xanh — "trên thì trời xanh, dưới thì nước xanh, chung quanh mình cũng chỉ toàn một sắc xanh cây lá" — nhưng là một màu xanh được chia ra rất nhiều bậc: xanh lá mạ, xanh rêu, xanh chai lọ của rừng đước. Trên nền xanh ấy là nước phù sa, sóng trắng, đàn cá đen trũi, và những đốm màu biến hoá của rừng tràm. Bài này đọc màu những trang văn nổi tiếng nhất của tác phẩm và rút ra cách tả một khung cảnh "đơn sắc" mà không nhàm.

Tác phẩm và vùng đất

Đất rừng phương Nam là tiểu thuyết của Đoàn Giỏi (1925–1989), in lần đầu năm 1957. Truyện kể về cậu bé An lưu lạc qua vùng đất cực Nam, từ sông nước, chợ búa đến rừng tràm, rừng đước, với những người dân hiền hậu, gan góc. Bối cảnh là vùng Cà Mau và miệt U Minh ngày nay (rừng U Minh Thượng nay thuộc An Giang, trước thuộc Kiên Giang; rừng U Minh Hạ thuộc Cà Mau).

Nhiều thế hệ học sinh biết tác phẩm qua các đoạn trích trong sách giáo khoa, nổi tiếng nhất là đoạn tả sông nước Cà Mau (thường đặt tên "Sông nước Cà Mau") và đoạn đi lấy mật ong trong rừng tràm. Vì tác giả mất chưa đủ lâu, bài này chỉ trích vài câu ngắn để bàn.

"Toàn một sắc xanh": cảnh đơn sắc của sông nước

Trên thì trời xanh, dưới thì nước xanh, chung quanh mình cũng chỉ toàn một sắc xanh cây lá.

Câu văn có cấu trúc rất rõ: trên – dưới – chung quanh. Ba hướng nhìn, cùng một màu. Người đọc được đặt vào giữa một không gian mà màu xanh bao trùm mọi phía. Với một học sinh viết văn, đây là bài học về cách tả không gian: chia theo hướng, rồi gắn màu vào từng hướng.

Nhưng câu văn cũng ngầm nói một điều về màu: "trời xanh", "nước xanh", "xanh cây lá" là ba thứ xanh khác nhau. Xanh trời là xanh lam nhạt; xanh nước ở vùng sông rạch phù sa thực ra thường ngả xanh xám, xanh nâu; xanh cây lá là xanh lục. Đoàn Giỏi gọi chung là "một sắc xanh" để tạo cảm giác bao trùm, đều đặn — rồi ngay sau đó, ở những trang tả rừng đước, ông tách màu xanh ấy ra thành nhiều bậc.

Rừng đước: những bậc xanh chồng lên nhau

Đoạn tả rừng đước ven sông Năm Căn là chỗ đáng học nhất về màu. Đoàn Giỏi tả những cây đước mọc dài theo bãi, theo từng lứa trái rụng, ngọn bằng tăm tắp, lớp này chồng lên lớp kia ôm lấy dòng sông, đắp từng bậc

màu xanh lá mạ, màu xanh rêu, màu xanh chai lọ…

Ba tên màu, ba vật so sánh rất khác nhau:

• Xanh lá mạ: xanh non, sáng, ngả vàng — màu của lứa đước trẻ nhất, mọc sát mép nước.
• Xanh rêu: xanh trầm, ngả xám nâu — màu của lứa đước lớn hơn.
• Xanh chai lọ: xanh đậm, tối, có ánh như thuỷ tinh — màu của lứa đước già ở phía trong.

Điều thú vị là cách sắp màu này khớp với thực tế sinh thái: rừng đước lấn ra bãi bồi theo từng lứa, cây non ở ngoài, cây già ở trong, nên nhìn từ sông sẽ thấy các tầng tuổi cây — và các tầng màu — xếp lớp như bậc thang. Đoàn Giỏi không giải thích sinh thái, nhưng quan sát của ông đúng đến từng bậc.

Với người vẽ, đây là chỉ dẫn hoàn hảo: muốn vẽ một rừng cây không nhàm, đừng dùng một màu xanh, mà chia thành ba bậc sáng – vừa – tối, ứng với gần – giữa – xa (hoặc non – trưởng thành – già).

Dòng sông Năm Căn: nước, sóng và đàn cá

Trong đoạn tả dòng sông Năm Căn mênh mông, Đoàn Giỏi viết nước đổ ầm ầm ra biển ngày đêm như thác, cá bơi hàng đàn "đen trũi" nhô lên hụp xuống giữa những đầu sóng trắng. Ở đây xuất hiện hai màu tương phản mạnh: đen của lưng cá và trắng của đầu sóng, đặt trên nền nước rộng.

Hai chấm màu này có tác dụng như những nét bút đậm trên một bức tranh xanh nhạt: chúng tạo nhịp, tạo chuyển động. Một khung cảnh "toàn một sắc xanh" nếu không có những điểm đen trắng ấy sẽ phẳng lặng; có chúng, dòng sông như đang sống.

Cũng trong đoạn này, chợ Năm Căn hiện lên với những đống gỗ đước cao như núi, những lò than, những nhà bè ban đêm sáng đèn trên mặt nước. Màu nâu đỏ của gỗ đước, đen của than và ánh vàng của đèn đêm là những màu của con người đặt vào giữa thiên nhiên xanh.

Rừng tràm: màu biến hoá

Ở đoạn đi lấy mật trong rừng U Minh, cảnh sắc khác hẳn. Rừng tràm buổi sáng có nắng, có hương hoa tràm, có chim hót, và có một chi tiết màu đặc biệt: những con kỳ nhông nằm trên gốc cây mục, da lưng đổi màu liên tục, từ xanh sang vàng, sang đỏ, sang tím xanh. Đây là diễn ý; chi tiết này được nhiều người nhớ vì nó là một "bảng màu sống" giữa rừng.

Rừng tràm thật có bảng màu riêng: thân tràm bạc trắng xám với lớp vỏ bong như giấy, lá xanh xám nhạt, hoa tràm trắng ngà hoặc vàng nhạt, nước dưới rừng thường có màu nâu như nước trà vì lá rụng ngâm lâu. Khác với rừng đước xanh đậm bóng, rừng tràm là một khung cảnh xanh xám, bạc, sáng và mềm.

So sánh hai loại rừng trong tiểu thuyết

Bảng màu gợi ý: rừng đước ven sông Năm Căn

Mã HEX là gợi ý dựng theo đoạn văn tả rừng đước và cảnh rừng ngập mặn thật, dùng để vẽ hay thiết kế.

Bài học tả cảnh "đơn sắc"

1. Gọi chung trước, chia nhỏ sau: "toàn một sắc xanh" tạo không khí, rồi "xanh lá mạ, xanh rêu, xanh chai lọ" tạo chi tiết.
2. Gọi tên sắc độ bằng vật quen: lá mạ, rêu, chai lọ — ba vật ai cũng hình dung được, nên ba sắc xanh hiện ra rõ.
3. Đặt vài chấm tương phản: cá đen, sóng trắng làm khung cảnh xanh chuyển động.
4. Thêm màu của con người: gỗ, than, đèn nhà bè — để cảnh không chỉ là thiên nhiên trống.

Góc nhìn hôm nay

• Bài tập viết: tả một khung cảnh gần như chỉ một màu (một cánh đồng lúa, một khoảng trời mưa, một vườn cây) bằng cách chia màu ấy thành ba bậc, mỗi bậc so với một vật quen.
• Bài tập vẽ: vẽ một dải rừng ven sông với ba bậc xanh của Đoàn Giỏi, thêm vài nét trắng sóng và chấm đen cá. So sánh với bản vẽ chỉ dùng một màu xanh.
• Đọc thêm: tiểu thuyết Đất rừng phương Nam bản đầy đủ; các đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn. Vườn quốc gia U Minh Thượng (An Giang) và Mũi Cà Mau là những nơi còn giữ được rừng tràm, rừng đước gần với cảnh trong truyện.