Hà Nội đổi màu lá rõ nhất vào khoảng tháng 2 đến tháng 4, chứ không phải mùa thu như ở xứ lạnh. Lý do là nhiều cây đường phố ở đây thuộc kiểu "thay lá": sau mùa đông khô lạnh, chúng rụng lớp lá già và bật lộc mới gần như cùng lúc, đúng lúc trời ấm và ẩm lên. Trong vài tuần ấy, phố có đủ vàng nâu của lá rụng, xanh nõn của lộc non và đỏ hồng của lộc một số loài.
Rụng lá mùa xuân: kiểu thay lá của cây xứ nóng
Ở vùng ôn đới, cây rụng lá vào mùa thu để tránh mùa đông giá rét, rồi trơ cành suốt mấy tháng. Ở vùng nhiệt đới gió mùa như Bắc Bộ, nhiều cây không có "mùa trơ cành" dài như thế. Lá của chúng sống chừng một năm; đến lúc thay, cây rụng lá cũ và ra lá mới trong một khoảng ngắn, có cây chỉ trụi vài ngày, có cây không trụi hẳn bao giờ.
Vì sao lại là mùa xuân? Các nhà thực vật học thường giải thích theo nhịp khí hậu: mùa đông Bắc Bộ khô, lạnh, ít nắng — thời điểm không thuận để nuôi lá non mềm yếu. Cuối đông sang xuân, nhiệt độ tăng, mưa phùn và nồm ẩm làm không khí đủ nước; lá non bung ra lúc này sẽ kịp cứng cáp trước mùa hè nắng gắt và mưa lớn. Lá già đã làm việc cả năm, bị sâu ăn, bụi bám, quang hợp kém — thay đi là hợp lý.
Cơ chế làm lá già ngả vàng, đỏ trước khi rụng (diệp lục bị phân giải, sắc tố vàng lộ ra, có loài tạo thêm sắc đỏ) đã được giải thích ở nhiều nơi. Ở đây chỉ cần nhớ: màu của mùa thay lá Hà Nội là hai màu chồng lên nhau — màu của lá đang đi và màu của lá đang đến.
Những cây làm phố đổi màu
| Cây | Thay lá (khoảng) | Màu lá già | Màu lộc non |
|---|---|---|---|
| Sấu | Tháng 3–4 | Vàng cam, vàng nâu | Xanh nõn, hơi ngả vàng |
| Xà cừ | Cuối đông, đầu xuân | Vàng nâu, rụng thành lớp dày | Xanh vàng nhạt, có lúc ánh đồng |
| Lộc vừng | Cuối đông | Đỏ, vàng cam | Đỏ hồng rồi chuyển xanh |
| Bàng | Lá đỏ, rụng trong mùa đông | Đỏ, đỏ nâu | Xanh non trong trẻo, khoảng tháng 2–3 |
| Sưa | Cuối đông | Vàng nhạt | Xanh nhạt, ra cùng hoa trắng |
| Bằng lăng | Cuối đông | Đỏ cam | Xanh non |
| Phượng | Rụng dần trong mùa đông | Vàng | Xanh tươi, lá chét li ti |
Mốc trong bảng là khoảng thường gặp. Mỗi cây trên một con phố có thể lệch nhau cả tuần, tuỳ tuổi cây, chỗ đứng nắng hay râm, gốc khô hay ẩm. Năm rét đậm kéo dài thì cả mùa thay lá dịch muộn; năm ấm sớm thì đến sớm. Vài loài như lộc vừng, sấu, sưa có bài riêng vì mỗi cây đổi sắc theo một kiểu đáng xem kỹ.
Sấu và xà cừ: hai mảng màu lớn nhất
Trên nhiều tuyến phố cũ, sấu và xà cừ là hai loài cây cao, tán rộng, nên mùa thay lá của chúng quyết định màu cả con đường. Lá sấu già ngả vàng cam, rụng lả tả theo gió, phủ lên vỉa hè một lớp vàng nâu; chỉ vài tuần sau, cành đã kín lộc xanh nõn và những chùm hoa nhỏ màu trắng ngà. Xà cừ thay lá thành một trận "mưa lá" dày, lá nhỏ màu vàng nâu xoay tròn khi rơi; lộc non mới ra có lúc ánh nâu đồng trước khi xanh hẳn.
Hai cây này cho một bài học màu: cùng một thời điểm, vỉa hè ấm (vàng nâu) mà tán cây mát (xanh nõn). Người vẽ phố Hà Nội mùa xuân hay mắc lỗi tô cả tán và mặt đường một tông; thật ra chúng tương phản nhau.
Ánh sáng mùa xuân Hà Nội làm lộc non "phát sáng"
Mùa xuân Bắc Bộ hay có trời âm u, mưa phùn, sương mỏng. Lớp mây dày hoạt động như một tấm tản sáng khổng lồ: ánh sáng đều, không có bóng gắt. Trong ánh sáng ấy, màu xanh nõn của lá non hiện lên rất rõ, như tự phát sáng trên nền trời xám và thân cây sẫm màu vì ướt.
Vì thế bảng màu của mùa thay lá thường dịu và ít tương phản: không có trắng chói, không có đen đặc. Thân cây ướt là xám nâu đậm; mặt đường là xám ướt; trời là xám trắng; trên đó là xanh nõn và vàng nâu. Những ngày hiếm hoi có nắng, lộc non lại trong veo khi nắng xuyên qua — lúc đó xanh nõn ngả vàng chanh.
Bảng màu một con phố tháng ba
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ phố cây sấu, xà cừ trong một ngày xuân âm u.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Xanh nõn lộc sấu | #B6CF6A | Tán cây, mảng sáng chính |
| Xanh lộc trong nắng | #D2E27B | Chỗ nắng xuyên qua lá |
| Vàng cam lá sấu rụng | #D99A3B | Lá trên vỉa hè |
| Vàng nâu lá xà cừ | #A87A45 | Lớp lá rụng dày, bóng |
| Đỏ hồng lộc vừng | #C55A5E | Điểm nhấn nhỏ |
| Xám trời nồm | #C9CCC6 | Nền trời |
| Nâu xám thân cây ướt | #4D4740 | Thân, cành, nét đậm |
Một cách dùng: nền thiệp hay slide mùa xuân lấy xám trời nồm làm nền, xanh nõn làm màu chính, vàng cam lá rụng làm màu nhấn — ra một bộ màu rất "Hà Nội tháng ba" mà không cần đến hoa.
Lá rụng mùa xuân trong đời sống phố
Với người Hà Nội, mùa thay lá gắn với những buổi sáng sớm người lao công quét lá thành từng đống ven đường, với lá sấu bay vào nhà, với tiếng chổi tre. Với trẻ con, đó là lúc dễ hỏi nhất: "Sao mùa xuân mà lá lại rụng?" — câu trả lời ngắn gọn: vì cây đang thay áo mới, lá cũ rụng để lộc mới mọc lên.
Mùa thay lá cũng là lúc thấy rõ "tính cách" từng loài. Có cây rụng sạch rồi mới ra lộc; có cây vừa rụng vừa ra, tán không bao giờ trống; có cây rụng lá già cả mùa đông, rải rác. Một con phố trồng lẫn nhiều loài vì thế không đổi màu một lượt, mà như những đợt sóng nối nhau.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi một cây trong sáu tuần
Bài tập làm ngay (tốt nhất bắt đầu từ cuối tháng 2): chọn một cây gần nhà hoặc trên đường đi học, đi làm. Mỗi tuần chụp một ảnh từ cùng một chỗ đứng, cùng góc, nếu được thì cùng giờ. Ghi ba điều: màu lá già, tỉ lệ cành đã trụi (ước chừng), màu lộc non. Sau sáu tuần, đặt các ảnh cạnh nhau: bạn sẽ thấy cây "chuyển màu" như một đoạn phim chậm.
Nếu làm cùng con nhỏ, có thể nhặt một chiếc lá già và một chiếc lá non của cùng cây, ép giữa trang sách, rồi dán cạnh nhau trong sổ: một bên vàng nâu, một bên xanh nõn. Đó là bài học đơn giản nhất về vòng đời của lá.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây ở Hà Nội rụng lá vào mùa xuân?
Nhiều cây đường phố ở Hà Nội là cây xứ nóng thuộc kiểu thay lá: chúng rụng lá già và ra lá non gần như cùng lúc. Mùa đông Bắc Bộ khô lạnh, không thuận cho lá non; sang xuân trời ấm, ẩm, lá mới bung ra sẽ kịp cứng cáp trước mùa hè. Vì vậy mùa thay lá rơi vào khoảng tháng 2 đến tháng 4.
Cây sấu thay lá vào tháng mấy?
Ở Hà Nội, sấu thường thay lá khoảng tháng 3 đến tháng 4: lá già ngả vàng cam rồi rụng, sau đó cây ra lộc xanh nõn và hoa nhỏ màu trắng ngà. Mỗi cây và mỗi năm có thể lệch nhau một, hai tuần.
Lá rụng mùa xuân có phải do cây bị bệnh không?
Thường là không. Đó là nhịp thay lá tự nhiên của cây, lá già rụng để nhường chỗ cho lá non. Nếu cây rụng lá bất thường vào lúc khác trong năm, lá có đốm, héo khô từng mảng hoặc cành chết, khi đó mới nên nghĩ đến sâu bệnh hay tổn thương rễ.
Mùa thay lá ở Hà Nội khác mùa thu lá vàng ở xứ lạnh thế nào?
Ở xứ lạnh, cây rụng lá vào mùa thu và trơ cành suốt mùa đông. Ở Hà Nội, nhiều cây thay lá vào mùa xuân, lá cũ rụng và lộc mới ra gần như cùng lúc, nên màu vàng nâu luôn đi kèm màu xanh nõn. Mùa thay lá cũng ngắn hơn và các cây đổi màu không cùng một lượt.
Cây nào ở Hà Nội đổi lá đỏ?
Bàng là cây đỏ lá nổi tiếng nhất, thường vào mùa đông. Lộc vừng và bằng lăng cũng có lá già ngả đỏ cam vào cuối đông. Một số cây như lộc vừng còn ra lộc non màu đỏ hồng vào mùa xuân.
