Sắc màu Tây Nguyên: đất đỏ bazan, đồi cà phê, rừng thông và thác

Sắc màu Tây Nguyên là đỏ của đất bazan, xanh đậm bóng của những đồi cà phê xếp hàng, xanh thẫm của rừng, xanh mạ của đồi chè, xanh ngả lam của rừng thông vùng cao, và trắng của những dòng thác đổ qua vách đá bazan đen. Bộ ba đỏ đất – xanh cây – xanh trời là nền cố định của cao nguyên, mùa nào cũng thấy, chỉ đậm nhạt khác nhau.

Tây Nguyên ở đâu sau khi sắp xếp tỉnh

Vùng Tây Nguyên quen thuộc trong sách Địa lí trước đây gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Sau sắp xếp năm 2025, vùng cao nguyên ấy nay nằm trong các tỉnh Quảng Ngãi (gồm Kon Tum cũ), Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng (gồm Đắk Nông cũ). Tên tỉnh đổi, nhưng tên vùng Tây Nguyên vẫn được dùng để chỉ dải cao nguyên đất đỏ phía tây Trường Sơn Nam.

Tây Nguyên không phải một cao nguyên duy nhất mà là nhiều cao nguyên xếp tầng ở độ cao khác nhau, từ các cao nguyên thấp hơn quanh Buôn Ma Thuột, Pleiku tới cao nguyên Lâm Viên quanh Đà Lạt cao hơn hẳn. Độ cao khác nhau cho những bảng màu cây cỏ khác nhau, nhưng đất đỏ thì gần như đâu cũng có.

Đất đỏ bazan: màu nền của cả vùng

Đất bazan hình thành từ đá bazan, sản phẩm của những đợt núi lửa phun trào trong quá khứ địa chất, rồi bị phong hoá lâu dài trong khí hậu nóng ẩm. Màu đỏ của đất thường được giải thích là do các hợp chất sắt bị oxy hoá. Chuyện đất có màu ấy vì sao thì sách Địa lí, Hoá học đã nói; ở đây điều đáng nhớ là màu đỏ ấy có nhiều sắc:

• Đất khô ngoài nắng: đỏ cam, đỏ gạch nhạt.
• Đất ướt sau mưa: đỏ nâu đậm, gần màu rượu vang.
• Đất mới cày: đỏ thẫm, mịn, có những luống bóng.
• Đất trên đường mòn: đỏ ngả hồng nhạt vì bị nén và phơi nắng lâu.

Khi vẽ Tây Nguyên, hãy dùng ít nhất hai sắc đỏ đất, một sáng một tối. Một màu đỏ duy nhất sẽ làm mặt đất phẳng như tấm bìa.

Đồi cà phê và trụ tiêu: xanh có hàng lối

Cây cà phê là hình ảnh quen thuộc nhất của Tây Nguyên, nhất là vùng Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng. Cà phê vối (robusta) chiếm phần lớn diện tích ở các cao nguyên thấp, còn cà phê chè (arabica) trồng nhiều hơn ở vùng cao như quanh Đà Lạt. Lá cà phê xanh đậm, bóng như phủ sáp, cây trồng thành hàng đều trên đỏ đất. Từ xa, đồi cà phê là những sọc xanh thẫm song song uốn theo sườn đồi, xen các rãnh đất đỏ.

Hồ tiêu thì leo trên những trụ cao, tạo thành hàng cột xanh đứng thẳng, như những người lính xếp hàng. Quả tiêu non xanh, chín đỏ. Cao su cũng có ở Tây Nguyên, nhưng cảnh rừng cao su đặc trưng hơn ở Đông Nam Bộ.

Điều đáng chú ý về màu: những đồi cây trồng có màu xanh đều và hàng lối, khác với màu xanh lộn xộn, nhiều tầng của rừng tự nhiên. Chính sự đều ấy làm đất đỏ lộ ra theo vệt, tạo nhịp điệu xanh – đỏ – xanh – đỏ rất đặc trưng.

Đồi chè và rừng thông vùng cao

Ở vùng Bảo Lộc và các cao nguyên cao hơn của Lâm Đồng, đồi chè trải thành những luống tròn, xanh mạ sáng, mặt phẳng như được xén. Xanh chè sáng và tươi hơn xanh cà phê, ngả vàng ở phần ngọn non mới hái.

Quanh Đà Lạt là rừng thông ba lá (Pinus kesiya). Thông có thân nâu đỏ, vỏ nứt thành mảng; tán xanh thẫm ngả lam, kim lá mảnh nên nhìn mờ và nhẹ. Rừng thông đứng trên đồi cỏ tạo nên một bảng màu gần với vùng ôn đới: xanh lam thẫm, nâu đỏ, xanh cỏ, ít thấy đất đỏ hơn các cao nguyên thấp. Buổi sáng, sương trong thung lũng thông làm cảnh chuyển sang xanh xám mờ.

Nước của cao nguyên: thác trắng, hồ xanh, suối đá đen

Tây Nguyên có nhiều thác lớn đổ qua các bậc đá bazan. Mùa mưa, thác là một khối nước trắng đục pha nâu đỏ vì mang theo đất; mùa khô, thác mảnh hơn, nước trong, lộ ra vách đá đen xám xếp thành cột, thành bậc. Đá bazan ở đây thường sẫm, xám đen, phủ rêu xanh, rất khác đá vôi xám trắng ở miền Bắc.

Biển Hồ (hồ T'Nưng) ở Gia Lai là một hồ nước trên cao nguyên, theo cách giải thích phổ biến nằm trên miệng một núi lửa đã tắt. Mặt hồ xanh lam thẫm khi trời quang, xung quanh là rừng thông và đồi đất đỏ. Còn những dòng sông chảy qua vùng đất đỏ thì mùa mưa thường đục màu đỏ nâu, như mang chính màu đất của cao nguyên đi xuống đồng bằng.

Rừng tự nhiên: xanh nhiều tầng

Giữa những đồi cây trồng, Tây Nguyên vẫn còn những khu rừng tự nhiên, nhiều nơi nằm trong các vườn quốc gia như Chư Yang Sin (Đắk Lắk), Bidoup – Núi Bà (Lâm Đồng), Kon Ka Kinh (Gia Lai). Màu xanh của rừng tự nhiên khác hẳn màu xanh hàng lối của cà phê, chè.

Rừng thường xanh có nhiều tầng: tầng cây cao vượt tán ở trên, xanh thẫm có khi lấm tấm lá non đỏ, vàng; tầng giữa dày đặc; tầng dưới tối, ẩm, nhiều rêu, dương xỉ, dây leo. Ánh sáng lọt qua tán thành những vệt sáng xanh vàng trên lá dưới thấp. Nhìn từ xa, sườn núi rừng không phẳng như đồi chè mà lổn nhổn những khối tròn của tán cây, mỗi khối một sắc xanh hơi khác.

Với người vẽ, đây là bài học về nhiều sắc của một màu: một sườn rừng có thể cần năm, sáu màu xanh khác nhau, từ xanh vàng của tán được nắng, xanh lam của tán xa, đến xanh đen trong bóng. Trong khi đó, một đồi cà phê chỉ cần hai sắc xanh là đủ.

Bảng màu gợi ý: Tây Nguyên

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ đồi cà phê, đất đỏ, rừng thông và thác. Không phải mã chuẩn.

Cặp màu chủ đạo là đỏ đất và xanh lá đậm, hai màu gần bổ túc, nên cảnh Tây Nguyên luôn "ăn" màu. Để không chói, hãy giữ đỏ đất ở mức cam gạch, không dùng đỏ tươi, và để xanh lá đậm, ngả tối.

Góc nhìn hôm nay: đọc cao nguyên qua màu

1. Nhặt một nắm đất đỏ, để khô một nửa, làm ướt một nửa, đặt trên giấy trắng. Hai màu đỏ ấy là bảng màu cơ bản nhất của Tây Nguyên.
2. Khi đi qua đồi cà phê, nhìn từ xa rồi lại gần: từ xa là sọc xanh – đỏ, lại gần là lá bóng phản chiếu trời.
3. Đứng ở chân một thác bazan, ghi lại màu nước, màu đá, màu rêu và màu bụi nước.

Ai muốn tìm hiểu thêm về văn hoá và cảnh quan vùng này có thể xem Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột, nơi trưng bày về thiên nhiên và các dân tộc Tây Nguyên. Màu nhà rông, nhà dài và thổ cẩm là màu con người tạo ra trên nền cao nguyên, là một đề tài khác.