Người lái đò Sông Đà: màu nước xanh ngọc bích và đỏ lừ theo mùa

Trong tuỳ bút "Người lái đò Sông Đà", Nguyễn Tuân tả màu nước sông Đà đổi theo mùa: mùa xuân "xanh ngọc bích", mùa thu "lừ lừ chín đỏ". Đây không chỉ là hình ảnh văn chương mà là một quan sát đúng về con sông: mùa nước cạn, nước trong và xanh; mùa lũ, nước cuốn theo đất đỏ của núi rừng Tây Bắc nên chuyển sang đỏ nâu. Bài này đọc kỹ những câu văn về màu nước, giải thích ngắn vì sao sông có hai màu ấy, và chỉ ra cách Nguyễn Tuân so sánh để màu sắc trở nên sống động.

Tác phẩm và con sông

"Người lái đò Sông Đà" là tuỳ bút in trong tập Sông Đà (1960) của Nguyễn Tuân (1910–1987), viết sau những chuyến đi thực tế lên Tây Bắc cuối thập niên 1950. Tác phẩm nổi tiếng với hai mặt của con sông: hung bạo ở những thác ghềnh, và trữ tình ở những quãng nước êm. Màu nước thuộc về mặt trữ tình ấy.

Sông Đà bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam qua Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, rồi xuống Phú Thọ và nhập vào sông Hồng. Lưu vực của nó là núi cao, dốc, đất đỏ vàng — một chi tiết quan trọng để hiểu màu nước mùa lũ.

Câu văn về hai mùa nước

Đoạn văn nổi tiếng nhất về màu nước sông Đà mở đầu thế này:

Mùa xuân dòng xanh ngọc bích, chứ nước Sông Đà không xanh màu xanh canh hến của Sông Gâm, Sông Lô.

Tiếp theo, Nguyễn Tuân tả mùa thu: nước sông Đà "lừ lừ chín đỏ", ông so với làn da mặt một người bầm đi vì rượu, và với cái màu đỏ giận dữ của một người bực bội mỗi độ thu về. Diễn ý như vậy là đủ để thấy hai cực màu của con sông: xanh ngọc vào xuân, đỏ sẫm vào thu.

Đọc màu: ba cách so sánh

Xanh ngọc bích — so với đá quý

"Xanh ngọc bích" là một tên màu gợi cả sắc lẫn chất: xanh lục lam, trong, có chiều sâu và độ bóng như đá quý. Không phải xanh lá, không phải xanh trời, mà là màu của một khối nước trong, đủ sâu để có màu riêng. Đây là cách tả nước rất chính xác: nước sông trong, nhìn qua một độ sâu nhất định, sẽ hiện màu xanh lục lam chứ không trong suốt.

Xanh canh hến — so với món ăn

Để màu xanh ngọc bích nổi lên, Nguyễn Tuân đặt cạnh nó một màu xanh khác: "xanh canh hến" của sông Gâm, sông Lô. Canh hến có màu trắng đục ngả xanh nhạt — một màu xanh đục, mờ, không trong. Phép so sánh này vừa cụ thể (ai cũng từng thấy bát canh hến) vừa hài hước, và nhờ nó người đọc hiểu ngay: nước sông Đà mùa xuân không chỉ xanh, mà trong.

Đây là một kỹ thuật tả màu đáng học: muốn người đọc thấy một màu, hãy đặt nó cạnh một màu gần giống nhưng khác về một tính chất. Xanh trong cạnh xanh đục, đỏ tươi cạnh đỏ bầm.

Đỏ lừ — so với da người

Mùa thu, Nguyễn Tuân không dùng một tính từ màu đơn giản. Ông dùng "lừ lừ chín đỏ" — "lừ lừ" gợi sự chuyển động chậm, nặng, đặc; "chín" gợi màu đỏ đã đậm như trái cây chín. Rồi ông so với da mặt người bầm vì rượu: một màu đỏ sẫm, tím tái, không tươi. Màu nước được cảm nhận qua cơ thể người — một cách tả rất riêng của Nguyễn Tuân.

Vì sao sông Đà xanh mùa xuân, đỏ mùa thu

Lý do chính là phù sa. Mùa khô (thường từ khoảng cuối thu đến hết mùa xuân ở miền Bắc), mưa ít, nước sông chủ yếu từ nước ngầm và suối nguồn, mang rất ít đất cát. Nước trong, và một khối nước trong đủ sâu hiện màu xanh lục lam. Mùa mưa (khoảng từ cuối xuân, đầu hè đến đầu thu), mưa lớn trên lưu vực núi dốc xói mòn đất đỏ vàng giàu sắt, cuốn xuống sông. Nước đầy phù sa đỏ nâu, đục, chảy mạnh — đúng cái màu "lừ lừ chín đỏ".

Thời điểm chính xác mỗi năm lệch theo mưa. Nguyễn Tuân gọi chung là "mùa xuân" và "mùa thu" theo cảm nhận; về mặt thuỷ văn, mùa lũ trên sông Đà tập trung nhiều vào hè và đầu thu.

Ngày nay, các hồ thuỷ điện lớn trên sông Đà giữ lại nhiều phù sa ở thượng nguồn, nên ở nhiều quãng, nhất là trong lòng hồ, nước xanh hơn và màu đỏ mùa lũ không còn rực như thời Nguyễn Tuân viết. Cảnh màu trong tuỳ bút vì thế còn có giá trị như một ghi chép về con sông của một thời.

Bảng so sánh màu nước trong tuỳ bút

Những màu khác của sông Đà trong tuỳ bút

Ngoài màu nước, tuỳ bút còn nhiều hình ảnh màu khi Nguyễn Tuân nhìn con sông từ trên cao. Ông tả sông Đà tuôn dài "như một áng tóc trữ tình", đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc, giữa mùa hoa ban, hoa gạo tháng hai và khói núi đốt nương xuân. Ở đây có cả một bảng màu: trắng (hoặc trắng hồng) của hoa ban, đỏ của hoa gạo, xám xanh của khói nương, và dải sông uốn lượn ở giữa.

Ở những đoạn sông êm về xuôi, ông tả bờ sông "hoang dại như một bờ tiền sử", nương ngô non, cỏ gianh đồi núi đang ra nõn búp, con hươu thơ ngộ, đàn cá dầm xanh. Màu xanh non của nương ngô, cỏ gianh trên bờ đặt cạnh màu nước tạo nên một bức tranh dịu, đối lập với những trang thác ghềnh dữ dội.

Bảng màu gợi ý: sông Đà hai mùa

Mã HEX là gợi ý dựng theo hình ảnh trong tuỳ bút và cảnh sông miền núi thật, dùng để vẽ minh hoạ hai mùa nước.

Góc nhìn hôm nay

• Bài tập viết theo Nguyễn Tuân: chọn một dòng sông, con kênh gần nhà. Tả màu nước của nó bằng cách so sánh với một màu gần giống nhưng khác về độ trong hoặc độ đậm, như ông đặt "xanh ngọc bích" cạnh "xanh canh hến".
• Bài tập quan sát: chụp một dòng sông quen thuộc vào mùa khô và mùa mưa, đặt hai ảnh cạnh nhau. Bạn sẽ thấy hiện tượng mà Nguyễn Tuân tả xảy ra ở rất nhiều con sông.
• Đọc thêm: văn bản tuỳ bút trong sách giáo khoa Ngữ văn và tập Sông Đà; tài liệu thuỷ văn về lưu vực sông Đà – sông Hồng nếu muốn hiểu kỹ chuyện phù sa.