Cây bàng đỏ lá mùa đông: vì sao bàng rụng lá ở xứ nóng

Cây bàng đỏ lá rồi rụng vào mùa đông vì đó là cách cây thích nghi với mùa khô lạnh của khí hậu gió mùa: lá to, mất nhiều nước, nên cây bỏ lá đi trong những tháng khô, lạnh, ít nắng, rồi ra lộc mới khi xuân ấm. Trước khi rụng, lá bàng chuyển qua vàng, cam, đỏ, đỏ tía rồi nâu, tạo nên mảng màu ấm hiếm hoi giữa mùa đông xám của Bắc Bộ. Ở phía Nam, bàng cũng rụng lá vào mùa khô nhưng thường lác đác, ít khi đỏ rực cả cây.

Bàng là cây gì

Bàng (Terminalia catappa) là cây gỗ lớn có nguồn gốc ở vùng ven biển nhiệt đới châu Á và Thái Bình Dương, chịu được gió, cát và đất mặn nhẹ. Từ lâu cây đã được trồng khắp các nước nóng, ở Việt Nam là cây quen của sân trường, sân đình, góc phố, bờ biển.

Dáng bàng rất dễ nhận: thân thẳng, cành mọc ngang thành từng tầng như những chiếc mâm chồng lên nhau. Lá to, hình trứng ngược — đầu lá rộng, gốc lá hẹp —, mặt trên bóng, mọc dồn thành chùm ở đầu cành. Chính kiểu lá to, mọc thành chùm trên những tầng cành ngang ấy làm mùa lá đỏ của bàng nổi bật: mỗi tầng như một mâm màu.

Vì sao bàng rụng lá ở xứ nóng

Nhiều người ngạc nhiên vì cây xứ nóng mà lại trơ cành như cây xứ lạnh. Câu trả lời nằm ở mùa khô, không phải mùa lạnh. Ở vùng nhiệt đới gió mùa, có những tháng ít mưa; lá to như lá bàng thoát nhiều hơi nước, nên giữ lá suốt mùa khô là tốn kém. Rụng lá là cách cây "đóng cửa" chờ mùa thuận.

Ở Bắc Bộ, mùa khô trùng với mùa đông lạnh, ít nắng, nên bàng rụng lá vào khoảng cuối thu đến hết đông, thường đỏ đẹp nhất khoảng tháng 11 đến tháng 1, tuỳ năm và tuỳ cây. Ở những vùng nhiệt đới khác, bàng có thể rụng lá một hoặc hai lần trong năm theo nhịp mưa – khô của nơi đó. Trên cùng một con phố, cây đứng chỗ gió, nắng nhiều thường đổi màu sớm hơn cây đứng nơi khuất.

Ở Nam Bộ, không có mùa đông lạnh, mùa khô lại nắng nóng. Bàng ở đây cũng rụng lá trong mùa khô, nhưng thường rụng rải rác, cây ít khi đỏ đồng loạt cả tán; nhiều lá chỉ ngả vàng nâu rồi rơi. Vì thế hình ảnh "cây bàng đỏ rực trên trời xám" là hình ảnh rất Bắc Bộ, còn ở phía Nam, mùa lá bàng thường được nhận ra qua lớp lá khô dưới gốc nhiều hơn là qua màu tán cây.

Lá bàng chuyển màu thế nào

Cơ chế chung của lá đổi màu — diệp lục bị phân giải, sắc tố vàng lộ ra, cây tạo thêm sắc đỏ anthocyanin trong lá — đã được giải thích nhiều nơi. Điều đáng xem ở lá bàng là trình tự và sự không đều:

1. Xanh thẫm, bóng: lá trưởng thành giữa năm.
2. Xanh ngả vàng: bắt đầu từ mép lá hoặc giữa các gân.
3. Vàng cam: nhiều lá dừng ở đây rồi rụng.
4. Đỏ son, đỏ cam: lá ở chỗ nhiều nắng thường đỏ rõ hơn.
5. Đỏ tía, đỏ nâu: lá già hẳn, mặt lá sẫm.
6. Nâu khô: lá rụng nằm dưới gốc, cong lại.

Trên cùng một chiếc lá thường có nhiều màu: gân lá còn xanh hoặc vàng trong khi phiến lá đã đỏ; mặt trên đỏ thẫm, mặt dưới nhạt hơn. Người ta thường nhận thấy năm nào cuối thu, đầu đông hanh khô, nhiều nắng thì bàng đỏ rực; năm mưa ẩm kéo dài thì lá hay ngả nâu và rụng nhanh hơn. Nhận xét này hợp với những gì giới khoa học ghi nhận ở lá đỏ xứ lạnh (nắng nhiều giúp cây tạo sắc đỏ), nhưng chưa thấy nhiều nghiên cứu riêng cho bàng ở Việt Nam, nên chỉ nên coi là kinh nghiệm quan sát.

Bàng, bàng vuông và bàng Đài Loan

Bàng vuông thuộc họ khác hẳn bàng, chỉ chung chữ "bàng" trong tên gọi; nó gắn với các đảo xa bờ, nơi quả hình hộp trôi theo sóng. Bàng Đài Loan thực ra có gốc Madagascar, được trồng nhiều làm cây cảnh vì tầng tán đẹp.

Lá bàng trong đời sống

Gốc bàng sân trường là nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm học trò: mùa hè ngồi dưới tán xanh, mùa đông nhặt lá đỏ ép vào vở. Trẻ con nhiều nơi còn nhặt quả bàng chín, đập lấy nhân ăn — nhân bàng có vị bùi.

Lá bàng khô ngâm vào nước nhả ra màu nâu như nước trà vì giàu tanin; người nuôi cá cảnh, nhất là cá chọi, hay thả lá bàng vào bể. Thả một chiếc lá đỏ vào cốc nước trong và để qua đêm là thấy ngay màu "trà" ấy — một ví dụ nhỏ về cách lá cây nhuộm màu nước suối rừng.

Bảng màu lá bàng mùa đông

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ những chiếc lá bàng ngoài trời trong một ngày đông có nắng nhạt.

Một cây bàng đỏ trên nền trời xám là một bức tranh "ấm trong lạnh": giữ trời và cành ở tông xám mát, dồn cái ấm vào lá. Nếu tô trời xanh lam đậm, lá bàng sẽ bớt nổi.

Góc nhìn hôm nay: vẽ một chiếc lá bàng cho thật

Lỗi hay gặp khi tô lá bàng đỏ là tô phẳng một màu đỏ. Lá thật luôn có ít nhất ba vùng: mép lá đậm hơn, giữa phiến sáng hơn, gân lá khác màu phiến (vàng hoặc còn xanh). Thêm vài đốm nâu sẫm do lá bị sâu hoặc khô là chiếc lá "sống" ngay.

Bài tập làm ngay: khi bàng đang đổi lá, nhặt bảy chiếc lá rụng có màu khác nhau, xếp thành một dải từ xanh đến nâu trên nền giấy trắng. Chụp ảnh lại, hoặc ép giữa sách cho phẳng rồi dán thành một "thước màu" lá bàng. Với trẻ con, có thể đố: chiếc lá nào rụng sớm nhất? Chiếc nào còn giữ màu xanh ở gân? Đó là cách đơn giản để nhìn thấy cả một mùa đổi màu trong bảy chiếc lá.