Nhiều cây có lá đỏ, tím, bạc hoặc đốm ngay cả khi lá đã trưởng thành: huyết dụ lá đỏ tía, tía tô mặt dưới tím, rau dền đỏ, ngải cứu mặt dưới trắng bạc, trầu bà đốm vàng, lưỡi hổ viền vàng, thu hải đường trong rừng đá vôi đốm bạc. Lá đỏ, tím là do sắc tố đỏ che lấp diệp lục bên dưới; lá bạc là do lông mịn, sáp hoặc khoang khí trên mặt lá; lá đốm là do có những vùng tế bào thiếu diệp lục. Những lá này vẫn quang hợp, chỉ là màu xanh bị "che" hoặc bị "khuyết".
Lá màu khác lá đổi màu thế nào
Lá bàng đỏ trước khi rụng, lộc xoài đỏ rồi xanh — đó là đổi màu theo tuổi. Bài này nói về những lá mang màu khác xanh suốt đời: lá non đỏ, lá già vẫn đỏ; lá đốm từ lúc mọc đến lúc rụng. Đó là đặc điểm của loài hoặc của giống, không phải một giai đoạn.
Có bốn nguyên nhân chính:
- Sắc tố đỏ tím nằm trên diệp lục: anthocyanin ở lớp tế bào ngoài che màu xanh bên dưới. Lá trông đỏ, tím, nâu đồng.
- Betalain: ở một số họ cây như họ Dền, sắc đỏ đến từ nhóm sắc tố khác, cùng loại làm củ dền đỏ.
- Bề mặt tán xạ ánh sáng: lông mịn, lớp sáp dày, hay khoang khí ngay dưới mặt lá làm lá trắng bạc hoặc có vệt bạc.
- Vùng thiếu diệp lục: ở lá đốm, lá viền, một phần mô lá không tạo được diệp lục nên lộ màu trắng, kem hoặc vàng.
Lá đỏ, lá tím
Huyết dụ
Huyết dụ (Cordyline fruticosa) là cây bụi thân mảnh, lá dài hình mác mọc dồn ở ngọn, màu đỏ tía đến đỏ thẫm, có giống lá xanh viền đỏ hoặc hồng. Cây hay được trồng ở sân đình, chùa, quanh nhà, bờ rào. Lá huyết dụ dưới nắng sáng lên đỏ hồng, trong bóng thì gần như tím đen — một cây mà hai mặt màu.
Tía tô và rau dền
Tía tô (Perilla frutescens) là rau thơm quen trong bữa cơm: có giống mặt trên xanh, mặt dưới tím; có giống tím cả hai mặt. Rau dền đỏ có lá đỏ tía, luộc lên nước có màu đỏ hồng — đó là betalain tan ra. Hai loại rau này là cách đơn giản nhất để cho trẻ con thấy "lá không chỉ có màu xanh".
Lá cẩm và những lá dùng nhuộm
Lá cẩm được nhiều vùng dùng nấu lấy nước nhuộm xôi tím, xôi đỏ; tên "lá cẩm" có thể chỉ những cây khác nhau tuỳ nơi nên ở đây không nêu tên khoa học. Màu xôi đổi theo độ chua của nước nấu — tương tự nước hoa đậu biếc.
Lá màu trong vườn cảnh
Thài lài tím có thân lá tím đậm, bò thành thảm; cây lá gấm (coleus) có lá đỏ, tím, vàng chanh, viền xanh với vô số giống; một số giống dong riềng có lá tím đồng. Những cây này được chọn giống chính vì màu lá, và màu của chúng đậm hơn khi được nắng.
Lá bạc
Ngải cứu là ví dụ dễ thấy: mặt trên xanh xám, mặt dưới trắng bạc vì phủ lông mịn như nỉ. Bạch đàn có lá xanh xám vì lớp sáp. Trên đồi, ven rừng, có những dây leo, cây bụi mà mặt dưới lá trắng bạc; khi gió thổi lật lá, cả sườn đồi lấp loá như có ai rắc phấn.
Các nhà thực vật thường giải thích lớp lông, lớp sáp giúp lá phản xạ bớt nắng gắt và giữ một lớp không khí ẩm sát mặt lá, nhờ đó mất ít nước hơn. Vì thế lá bạc hay gặp ở cây sống nơi nắng, gió, khô hoặc trên núi cao. Với người nhìn cảnh, điều đáng nhớ là: lá bạc phản chiếu màu của trời, nên lúc chiều tà nó ánh hồng, lúc trời âm u nó xám lạnh.
Lá đốm, lá viền
Những cây lá đốm quen thuộc trong nhà: trầu bà đốm vàng, lưỡi hổ viền vàng, vạn niên thanh đốm trắng bạc, ngũ gia bì cẩm thạch, môn kiểng lá hồng trắng gân xanh. Đốm, viền, sọc có nhiều nguồn gốc:
- Thể khảm: cây có hai lớp tế bào khác nhau về gen, một lớp không tạo được diệp lục; đốm, viền xuất hiện theo cách các lớp này xếp chồng.
- Khoang khí: ở một số loài, vệt "bạc" thật ra là những túi khí nhỏ ngay dưới mặt lá, tán xạ ánh sáng thành màu bạc dù tế bào bên dưới vẫn xanh.
- Hoa văn của loài: một số loài tự nhiên có lá vằn, gân trắng.
- Virus: có loại virus làm lá khảm vàng loang lổ; khác với đốm đẹp có quy luật, vết khảm do virus thường nhăn, méo lá.
Lá đốm có ít diệp lục hơn lá xanh, nên cây lá đốm thường mọc chậm hơn giống xanh cùng loài và cần đủ sáng để giữ đốm đẹp.
Lá màu trong rừng
Dưới tán rừng ẩm, đặc biệt ở rừng núi đá vôi phía Bắc, có nhiều cây thấp lá màu rất đẹp. Nhiều loài thu hải đường có lá đốm bạc hoặc mặt dưới đỏ tía. Lan kim tuyến có lá màu nhung tím thẫm với những đường gân ánh vàng như chỉ kim tuyến — tên gọi đến từ đó; loài này quý hiếm và đang bị khai thác quá mức, cần được bảo vệ.
Vì sao nhiều cây dưới tán rừng có mặt dưới lá đỏ tía? Một giả thuyết cho rằng lớp đỏ phía dưới giúp "giữ lại" chút ánh sáng ít ỏi lọt xuống, nhưng các nghiên cứu cho kết quả chưa thống nhất; có thể còn liên quan đến việc chống nắng khi có đốm nắng lọt qua tán, hoặc chống sâu ăn. Đây vẫn là câu hỏi mở.
Bảng tóm tắt và bảng màu
| Màu lá | Cây ví dụ | Nguyên nhân chính |
|---|---|---|
| Đỏ tía | Huyết dụ, rau dền đỏ | Anthocyanin; betalain ở họ Dền |
| Tím | Tía tô, thài lài tím | Anthocyanin che diệp lục |
| Bạc, xám | Ngải cứu (mặt dưới), bạch đàn | Lông mịn, sáp |
| Đốm, viền vàng, trắng | Trầu bà, lưỡi hổ, vạn niên thanh | Vùng thiếu diệp lục, khoang khí |
| Nhung tím gân vàng | Lan kim tuyến | Sắc tố và cấu trúc mặt lá |
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Đỏ tía huyết dụ | #8C2341 | Mảng lá đậm, điểm nhấn trong vườn |
| Đỏ hồng huyết dụ ngược sáng | #D2486A | Lá có nắng xuyên |
| Tím tía tô | #5E3A5E | Mặt dưới lá, bóng đổ |
| Bạc ngải cứu | #C8CFC6 | Mặt dưới lá, mảng sáng mờ |
| Xanh xám bạch đàn | #7F968C | Tán cây có sáp |
| Vàng kem đốm trầu bà | #E7DC92 | Vệt đốm trên lá |
| Nhung tím lan kim tuyến | #2E2433 | Nền tối sang trọng |
| Vàng kim gân lá | #C9A44A | Nét mảnh trên nền tối |
Góc nhìn hôm nay: lá màu cũng là "hoa" của khu vườn
Trong một khu vườn nhỏ hay ban công, lá màu giữ màu quanh năm, không cần chờ mùa hoa. Một khóm huyết dụ đỏ cạnh bụi lá xanh, một chậu lá bạc cạnh chậu lá tím — đó là phối màu bằng lá. Nếu yêu thích lá màu, hãy chọn cây được bán hợp pháp từ vườn ươm, đừng mua lan kim tuyến hay thu hải đường bị đào từ rừng.
Bài tập làm ngay: hái một lá tía tô và một nhánh rau dền đỏ (rau trong bếp là đủ). Ngâm riêng từng thứ trong một ít nước nóng, chờ vài phút: nước tía tô thường ra màu tím hồng, nước dền ra đỏ hồng. Vắt vài giọt chanh vào mỗi cốc và quan sát: màu nào đổi rõ hơn? Anthocyanin của tía tô thường đổi màu mạnh theo độ chua, còn betalain của dền đổi ít hơn. Một thí nghiệm nhỏ cho thấy hai "họ" sắc đỏ của thực vật khác nhau thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Lá màu đỏ có quang hợp được không?
Có. Lá đỏ, lá tím vẫn có diệp lục, chỉ là sắc tố đỏ ở lớp ngoài che màu xanh bên dưới. Lá vẫn hấp thụ ánh sáng để quang hợp, dù có thể kém hơn lá xanh cùng điều kiện.
Vì sao lá ngải cứu mặt dưới màu trắng bạc?
Mặt dưới lá ngải cứu phủ một lớp lông mịn như nỉ, tán xạ ánh sáng nên trông trắng bạc. Lớp lông được cho là giúp giảm mất nước và phản xạ bớt nắng gắt. Mặt trên lá ít lông hơn nên xanh xám.
Vì sao cây có lá đốm?
Lá đốm thường do có những vùng tế bào không tạo được diệp lục, lộ ra màu trắng, kem hoặc vàng. Ở một số loài, vệt bạc là do khoang khí nhỏ dưới mặt lá tán xạ ánh sáng. Cũng có trường hợp lá loang vàng do virus, khi đó lá thường nhăn, méo.
Huyết dụ là cây gì?
Huyết dụ (Cordyline fruticosa) là cây bụi thân mảnh, lá dài hình mác màu đỏ tía, có giống lá xanh viền đỏ hoặc hồng. Cây hay được trồng ở sân đình, chùa, quanh nhà. Lá dưới nắng đỏ hồng, trong bóng gần như tím đen.
Lan kim tuyến có màu lá thế nào?
Lan kim tuyến có lá màu nhung tím thẫm với những đường gân ánh vàng như chỉ kim tuyến, nên mới có tên như vậy. Đây là loài lan đất quý hiếm sống dưới tán rừng ẩm và đang bị khai thác quá mức. Không nên mua cây đào từ rừng.
