Tả cảnh bằng màu sắc cho hay cần ba việc: quan sát màu thật theo từng lớp của khung cảnh, gọi tên màu bằng một vật cụ thể thay vì tính từ chung chung, và chọn ít màu nhưng đúng chỗ — một màu nền rộng, vài màu nhấn nhỏ. Các nhà văn Việt đã làm mẫu rất rõ: Nguyễn Trãi cho màu "phun", Nguyễn Du "điểm" một chấm trắng, Đoàn Giỏi chia màu xanh thành ba bậc, Nguyễn Tuân đặt "xanh ngọc bích" cạnh "xanh canh hến". Bài này gom lại thành các bước làm được ngay, kèm bài tập và ví dụ sửa câu.
Bước 1: Quan sát trước khi viết
Phần lớn đoạn văn tả cảnh nhạt không phải vì thiếu từ, mà vì người viết không nhìn kỹ. Trước khi viết, hãy quan sát (hoặc nhớ lại) theo ba câu hỏi:
- Màu nào chiếm nhiều diện tích nhất? Đó là màu nền: trời, mặt nước, cánh đồng, bức tường.
- Màu nào ít nhưng nổi nhất? Đó là màu nhấn: một bông hoa, một chiếc áo, một con thuyền.
- Ánh sáng lúc đó thế nào? Sáng sớm, trưa, chiều, đêm, trời nắng hay mưa — ánh sáng quyết định màu trông ra sao.
Một mẹo nhỏ: nheo mắt lại khi nhìn cảnh. Chi tiết mờ đi, chỉ còn những mảng màu lớn — bạn sẽ thấy ngay màu nền và màu nhấn.
Bước 2: Chia cảnh thành lớp
Các đoạn văn tả cảnh hay thường đi theo một trật tự không gian rõ ràng. Có ba cách chia hay dùng:
- Trên – giữa – dưới: trời, cây, mặt đất. Đoàn Văn Cừ mở "Chợ Tết" bằng mây trên đỉnh núi, sương trên nóc nhà, đường dưới chân đồi.
- Xa – gần: cái ở xa nhạt, xanh xám; cái ở gần rõ, đậm. "Cỏ non xanh tận chân trời" là màu trải từ gần ra xa.
- Bao quanh: "Trên thì trời xanh, dưới thì nước xanh, chung quanh mình cũng chỉ toàn một sắc xanh cây lá" (Đoàn Giỏi) — đặt người đọc vào giữa cảnh.
Chọn một cách và đi hết. Nhảy lung tung từ trời xuống đất rồi lại lên trời làm người đọc không dựng được hình ảnh.
Bước 3: Gọi tên màu bằng vật
"Xanh", "đỏ", "vàng" là những từ quá rộng. Cách làm màu hiện ra rõ là gắn nó với một vật quen thuộc:
| Viết chung chung | Gọi tên bằng vật | Gợi thêm gì |
|---|---|---|
| Rừng màu xanh | Xanh lá mạ, xanh rêu, xanh chai lọ | Ba sắc độ, ba tuổi cây |
| Nước sông xanh | Xanh ngọc bích | Trong, sâu, bóng |
| Nước sông đục | Xanh canh hến | Đục, nhạt, ngả trắng |
| Trời xám | Trời đùng đục như pha lê mờ | Có ánh sáng bên trong, ẩm |
| Cánh đồng vàng | Vàng rơm, vàng nghệ, vàng mật ong | Khô, ấm, đậm khác nhau |
| Hoa đỏ | Đỏ như lửa, đỏ ớt, đỏ son | Rực, tươi, trầm khác nhau |
Ba cột đầu tiên của bảng lấy từ Đoàn Giỏi, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng. Những phép gọi tên như vậy dễ học: hãy nghĩ tới đồ ăn, đồ dùng, cây cỏ quanh mình có cùng màu.
Tiếng Việt cũng có nhiều từ ghép, từ láy chỉ màu rất giàu sắc thái (xanh ngắt, xanh biếc, đỏ au, vàng hoe…). Dùng chúng đúng chỗ là tốt, nhưng đừng xếp hàng loạt từ láy liền nhau — đoạn văn sẽ thành một danh sách.
Bước 4: Cho màu chuyển động
Một trong những cách làm câu văn sống nhất là để màu đi cùng một động từ:
- Nguyễn Trãi: lựu "phun thức đỏ", hoè "đùn đùn".
- Nguyễn Du: "lửa lựu lập loè".
- Đoàn Văn Cừ: mây "trắng đỏ dần", nắng tía "nháy hoài".
- Nguyễn Tuân: nước "lừ lừ chín đỏ".
Màu khi có động từ đi kèm không còn là một mảng đứng yên, mà là một thứ đang xảy ra. Khi viết, thử thay "hoa phượng đỏ" bằng "phượng bùng đỏ", "phượng đỏ rực lên", "phượng thắp đỏ góc sân" — rồi chọn câu đúng với cảnh mình thấy nhất.
Bước 5: Ít màu, đúng chỗ
Đoạn văn nhiều màu chưa chắc đã đẹp. Các nhà văn thường dùng rất ít:
- Nguyễn Khuyến trong Thu điếu: gần như toàn xanh, một chiếc lá vàng.
- Nguyễn Du: xanh cỏ non, trắng vài bông lê.
- Hàn Mặc Tử: vàng nắng, xanh ngọc, rồi trắng sương khói.
Quy tắc dễ nhớ: một màu nền, một hai màu phụ, một màu nhấn. Màu nhấn nên nhỏ và khác hẳn nền (ấm trên nền lạnh, sáng trên nền tối). Đặt màu nhấn ở cuối câu hoặc cuối đoạn để nó đọng lại.
Ví dụ sửa một đoạn văn
Dưới đây là một đoạn văn tả cảnh do bài viết tự soạn để minh hoạ, trước và sau khi áp dụng các bước trên.
Trước khi sửa
Buổi sáng ở quê em rất đẹp. Bầu trời xanh, cánh đồng xanh, có nhiều hoa đỏ, vàng, tím rất đẹp. Dòng sông xanh chảy qua làng. Em rất yêu quê em.
Vấn đề: ba chữ "xanh" giống nhau, hoa "đỏ, vàng, tím" không gắn với cây nào, không có ánh sáng, không có trật tự không gian, chữ "đẹp" lặp lại thay cho miêu tả.
Sau khi sửa
Sáng sớm, nắng mới chỉ chạm tới ngọn mấy cây cau đầu ngõ, phía dưới bờ tre còn xanh thẫm trong bóng. Ra tới đầu làng thì cánh đồng mở ra một màu xanh lá mạ, càng xa càng nhạt dần, lẫn vào làn sương mỏng. Con sông chảy ngang, nước đục màu phù sa, chỗ nắng chiếu vào sáng lên như tấm thiếc. Trên bờ đê, mấy bụi râm bụt chấm những bông đỏ thắm, nổi hẳn lên giữa cỏ.
Những gì đã đổi: có ánh sáng (nắng mới), có trật tự (ngõ – đồng – sông – bờ đê), màu xanh được tách thành xanh thẫm, xanh lá mạ, xanh nhạt xa; nước có màu thật (đục phù sa) và ánh sáng (như tấm thiếc); màu nhấn đỏ đặt cuối đoạn, gắn với một loài cây cụ thể.
Bài tập làm ngay và lỗi cần tránh
Sáu bài tập
| Bài tập | Cách làm | Học từ |
|---|---|---|
| Một màu, ba bậc | Tả một hàng cây chỉ bằng màu xanh, chia thành ba sắc, mỗi sắc so với một vật | Đoàn Giỏi |
| Màu có động từ | Viết năm câu về năm loài hoa, mỗi câu một động từ cho màu | Nguyễn Trãi |
| Một chấm nhấn | Tả một cảnh gần như một màu, thêm đúng một màu khác ở cuối đoạn | Nguyễn Khuyến |
| Cặp màu so sánh | Tả màu nước một dòng sông bằng cách đặt cạnh một màu gần giống nhưng khác độ trong | Nguyễn Tuân |
| Màu theo giờ | Tả cùng một cảnh lúc sáng sớm và lúc chiều, chỉ đổi màu | Đoàn Văn Cừ |
| Màu qua không khí | Tả một ngày mưa mà không gọi tên màu nào, chỉ tả độ ẩm, ánh sáng | Vũ Bằng |
Những lỗi hay gặp
- Liệt kê màu: "xanh, đỏ, tím, vàng" xếp liền nhau mà không gắn vào vật nào.
- Mượn màu sáo: tả thu là "lá vàng rơi" dù ngoài cửa sổ lá vẫn xanh; tả biển luôn "xanh ngắt" dù hôm đó trời mưa, biển xám.
- Thay miêu tả bằng chữ "đẹp": "cảnh rất đẹp" không cho người đọc thấy gì. Hãy để màu và ánh sáng tự nói.
- Quên ánh sáng: cùng một cánh đồng, sáng sớm và trưa hè là hai bảng màu khác hẳn.
- Quá nhiều màu nhấn: năm chấm đỏ thì không còn chấm nào là nhấn.
Góc nhìn hôm nay
- Sổ màu: mang theo một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi ngày ghi một màu cảnh bạn thấy, gọi tên bằng một vật. Sau một tháng, bạn có cả một kho từ để viết.
- Đọc chậm: khi đọc văn tả cảnh trong sách giáo khoa, gạch dưới mọi chữ chỉ màu và ánh sáng. Bạn sẽ thấy nhà văn dùng ít màu hơn mình tưởng, nhưng đặt rất chính xác.
- Đọc thêm: các văn bản tả cảnh trong sách giáo khoa Ngữ văn (Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Đoàn Giỏi, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng); Hoài Thanh – Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam cho phần thơ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để tả màu sắc trong bài văn tả cảnh cho hay?
Quan sát màu nền và màu nhấn trước khi viết, chia cảnh theo lớp (trên – dưới, xa – gần), gọi tên màu bằng một vật cụ thể và cho màu đi cùng động từ. Dùng ít màu nhưng đặt đúng chỗ.
Vì sao nên gọi tên màu bằng vật?
Vì "xanh" hay "đỏ" quá rộng, còn "xanh lá mạ", "xanh ngọc bích", "đỏ ớt" giúp người đọc thấy ngay sắc độ, độ trong và cả cảm giác của màu. Đoàn Giỏi, Nguyễn Tuân là những ví dụ rất rõ.
Một đoạn văn tả cảnh nên có bao nhiêu màu?
Không có con số cố định, nhưng quy tắc dễ dùng là một màu nền, một hai màu phụ và một màu nhấn. Màu nhấn nên nhỏ, khác hẳn nền và thường đặt cuối đoạn.
Có nên dùng nhiều từ láy chỉ màu không?
Từ láy, từ ghép chỉ màu rất giàu sắc thái và nên dùng đúng chỗ. Nhưng xếp nhiều từ láy liền nhau sẽ biến đoạn văn thành danh sách; tốt hơn là gắn mỗi màu với một vật và một hình ảnh.
Học tả màu từ nhà văn nào?
Có thể học Nguyễn Trãi (màu có động từ), Nguyễn Du (một chấm nhấn), Nguyễn Khuyến (nhiều sắc của một màu), Đoàn Giỏi (chia màu theo bậc), Nguyễn Tuân (so sánh hai màu gần giống) và Vũ Bằng (tả màu qua không khí).
