Cánh đồng đổi màu vì chính cây lúa đổi màu theo tuổi. Mạ non lá mỏng, ít diệp lục nên xanh vàng nhạt; lúa đang lớn nhiều lá, nhiều diệp lục nên xanh thẫm; đến khi hạt chín, cây dồn dinh dưỡng từ lá về hạt, diệp lục ở lá và vỏ hạt bị phân giải, sắc vàng lộ ra và vỏ trấu khô đi, cả cánh đồng chuyển sang vàng. Thêm vào đó là màu nước, màu bùn bên dưới và màu rơm rạ sau gặt.
Một vụ lúa nhìn bằng màu: cánh đồng đi qua bao nhiêu sắc
Nếu đứng ở cùng một bờ ruộng suốt một vụ, ta sẽ thấy cánh đồng đi qua một chuỗi màu khá đều đặn. Thời gian mỗi chặng tuỳ giống lúa, tuỳ vụ và tuỳ thời tiết năm ấy, nên dưới đây chỉ là thứ tự, không phải lịch.
- Nâu bùn và gương nước. Ruộng vừa cày bừa, cho nước vào: mặt ruộng là bùn nâu xám, phẳng như tấm gương phản chiếu trời, mây, bờ tre.
- Chấm xanh non trên mặt nước. Lúa mới cấy hay mới gieo: những khóm mạ xanh nhạt xếp hàng, giữa các hàng vẫn loáng nước.
- Xanh phủ kín. Lúa đẻ nhánh, lá xoè ra che hết mặt nước. Đây là lúc cánh đồng "mất gương", chỉ còn một màu xanh liền.
- Xanh thẫm. Lúa đang lớn mạnh nhất, lá dày, màu xanh lục đậm, có khi ngả xanh đen ở chỗ ruộng tốt.
- Ánh bạc, xanh pha vàng nhạt. Lúa trổ bông, những bông xanh nhạt nhô lên trên tán lá, gió thổi qua thấy cả mặt đồng lấp lánh.
- Xanh ngả vàng. Hạt ngậm sữa rồi chắc dần, bông nặng cúi xuống, màu vàng loang dần từ trên bông xuống.
- Vàng chín. Cả cánh đồng vàng rơm, vàng óng; lá dưới gốc khô ngả nâu.
- Gốc rạ và rơm. Sau gặt: gốc rạ vàng nâu, đống rơm phơi trên bờ, đường làng; đôi nơi có khói xám đốt đồng; rồi ruộng nghỉ mọc cỏ xanh hoặc lại vào nước cho vụ sau.
Vì sao mạ có màu xanh non
Lá mạ rất mỏng, chỉ vài lớp tế bào, và lượng diệp lục chưa nhiều. Ánh sáng đi xuyên qua lá dễ dàng, một phần sắc vàng của các sắc tố khác cũng góp vào, nên ta thấy màu xanh vàng sáng, gọi là xanh non, xanh nõn chuối, xanh cốm. Ruộng mạ lại gieo rất dày, nên nhìn từ xa giống một tấm thảm nhung xanh nhạt nổi bật giữa những thửa ruộng nước nâu.
Khi mạ được nhổ đi cấy, cây bị "sốc" vài ngày, lá có thể hơi vàng đi rồi mới xanh lại khi bén rễ. Người làm ruộng gọi là lúa "bén chân", "lên xanh". Đó là lần đổi màu đầu tiên của thửa ruộng sau khi cấy.
Vì sao giữa vụ lúa xanh thẫm
Lúa đang lớn có nhiều lá hơn, lá dày hơn, mỗi lá chứa nhiều diệp lục để quang hợp. Các lá xếp chồng lên nhau, ánh sáng đi qua lớp trên lại bị lớp dưới hấp thụ tiếp, nên tổng thể cánh đồng xanh đậm hơn từng lá riêng lẻ. Đứng xa nhìn vào, ta thấy màu xanh lục thẫm, đôi khi ánh xanh lam.
Màu xanh của lá còn phản ánh lượng đạm cây nhận được: thiếu đạm thì lá nhạt, ngả vàng; đủ đạm thì xanh đậm. Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) từng phổ biến một tấm "bảng so màu lá" để nông dân đặt cạnh lá lúa mà đoán cây có cần bón thêm hay không. Chuyện bón bao nhiêu là việc của nhà nông học; ở đây chỉ cần nhớ: màu lá lúa là một cái thước đo thật, không chỉ để ngắm.
Lúa trổ bông: lớp màu thứ hai nổi lên trên lá
Khi lúa trổ, bông lúa xanh nhạt từ trong bẹ lá vươn lên, tạo thêm một lớp màu mới phía trên tán lá xanh thẫm. Hoa lúa nhỏ, có những bao phấn nhỏ màu vàng nhạt thò ra ngoài vỏ trấu vào buổi sáng, nên nhìn sát vào bông lúa đang nở thấy lấm tấm vàng nhạt.
Đây cũng là lúc dễ thấy "sóng lúa" nhất. Gió làm lá và bông nghiêng theo từng đợt, mỗi lần nghiêng thì góc phản chiếu ánh sáng đổi đi, nên trên đồng chạy qua những dải sáng tối nối nhau như sóng. Màu không đổi, chỉ có cách ánh sáng rơi vào lá đổi, nhưng mắt ta thấy cả cánh đồng như đổi sắc liên tục.
Vì sao lúa chín lại vàng
Cơ chế chung giống chuyện lá cây ngả vàng vào mùa thu: khi diệp lục bị phân giải, các sắc tố vàng cam vốn đã có sẵn trong lá lộ ra. Riêng ở lúa, quá trình này gắn với việc làm hạt. Khi hạt bắt đầu tích tinh bột, cây chủ động chuyển đạm và đường từ lá, từ thân về hạt. Lá già đi từ dưới lên, ngả vàng rồi khô nâu. Vỏ trấu bao quanh hạt vốn xanh, cũng mất diệp lục và khô lại thành màu vàng rơm.
Trên một bông lúa, hoa thường nở từ phía đầu bông xuống phía dưới, nên hạt ở đầu bông cũng thường chín trước. Vì thế ta hay thấy những bông lúa vàng ở phần trên mà phần sát cổ bông còn xanh. Trên cả cánh đồng, chỗ ruộng cao, nhiều nắng thường vàng trước; chỗ trũng, nhiều nước có khi chậm hơn vài ngày, tạo những mảng vàng xanh loang lổ trước khi đồng vàng đều.
Không phải mọi cánh đồng chín đều một màu vàng
Màu vàng thay đổi theo giống lúa, theo độ chín và theo ánh sáng: có đồng vàng chanh nhạt, có đồng vàng rơm, có đồng vàng ngả cam, có giống khi chín ngả hơi nâu đỏ. Ở Nhật Bản còn có kiểu tranh trên ruộng lúa, người ta cấy các giống lá tím, lá vàng nhạt xen với giống lá xanh thường để thành hình vẽ khổng lồ nhìn từ trên cao. Điều đó cho thấy màu của cánh đồng thực ra là màu của giống cây người ta trồng.
Bảng màu cánh đồng theo từng chặng
| Chặng | Màu chủ đạo | Màu phụ đi kèm | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Ruộng nước chưa cấy | Nâu bùn, bạc của mặt nước | Xanh trời, trắng mây phản chiếu | Mặt nước phẳng như gương |
| Mạ, lúa mới cấy | Xanh vàng nhạt | Nước loáng giữa hàng | Lá mỏng, ít diệp lục |
| Lúa đẻ nhánh, lớn mạnh | Xanh lục thẫm | Bóng tối giữa các khóm | Nhiều lá chồng lên nhau, nhiều diệp lục |
| Trổ bông | Xanh pha vàng nhạt, ánh bạc | Lấm tấm vàng nhạt của bao phấn | Bông lúa nổi lên trên tán lá |
| Chín | Vàng rơm, vàng óng | Nâu của lá khô dưới gốc | Diệp lục phân giải, vỏ trấu khô |
| Sau gặt | Vàng nâu gốc rạ | Xám khói, xanh cỏ mọc lại | Thân lúa khô, đất nghỉ |
Ba miền, ba nhịp đổi màu
Ở đồng bằng Bắc Bộ, phần lớn ruộng làm hai vụ, nên một năm có hai lần đồng vàng, thường khoảng tháng 5–6 cho vụ xuân và khoảng tháng 9–10 cho vụ mùa, sớm muộn tuỳ năm và tuỳ nơi. Giữa hai lần ấy là những tháng xanh. Vì phần lớn các thửa ruộng trong vùng gieo cấy gần cùng lúc, cánh đồng Bắc Bộ thường đổi màu khá đồng loạt.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nơi làm hai đến ba vụ, lịch gieo sạ giữa các vùng, có khi giữa các thửa sát nhau, lệch nhau. Đi đường dễ gặp cảnh rất hiếm ở miền Bắc: một thửa vàng chín, thửa bên cạnh xanh non, thửa kế tiếp trơ gốc rạ, như một bảng màu xếp ô. Ở vùng núi phía Bắc, ruộng bậc thang phần nhiều làm một vụ chính, nên mùa vàng chỉ đến một lần trong năm, thường khoảng tháng 9–10, tuỳ độ cao và thời tiết; còn mùa nước đổ đầu vụ cho cả sườn đồi thành những tấm gương bậc thang.
Tự quan sát: một thửa ruộng, nhiều tấm ảnh
Bài tập dễ cho học sinh ở gần đồng: chọn một thửa ruộng, đứng cùng một chỗ, chụp một tấm ảnh mỗi hai tuần suốt một vụ. Ghi kèm ngày chụp. Cuối vụ, xếp các ảnh thành một hàng, cắt ở mỗi ảnh một ô nhỏ màu lúa, dán thành dải. Dải màu ấy chính là "lịch màu" của thửa ruộng nhà mình, và năm sau đem so sẽ thấy năm nào lúa chín sớm, năm nào muộn.
Khi tả trong bài văn, hãy gọi tên màu theo chặng thay vì chỉ "xanh" và "vàng": xanh non mạ mới, xanh thẫm lúa thì con gái, xanh pha vàng lúa trổ, vàng óng lúa chín, vàng nâu gốc rạ. Khi vẽ cánh đồng chín, chừa vài vệt xanh ở chỗ trũng và tô gốc lúa đậm hơn bông, cánh đồng sẽ có chiều sâu thay vì một mảng vàng phẳng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúa chín có màu vàng?
Khi hạt chín, cây lúa chuyển dinh dưỡng từ lá về hạt và diệp lục ở lá, ở vỏ trấu bị phân giải. Màu xanh mất đi để lộ sắc vàng của các sắc tố khác, cộng với vỏ trấu khô lại. Vì vậy cả cánh đồng chuyển sang vàng.
Vì sao mạ non lại xanh nhạt?
Lá mạ rất mỏng và chưa có nhiều diệp lục, ánh sáng đi xuyên qua dễ dàng nên màu xanh sáng ngả vàng. Khi lúa lớn, lá dày hơn, nhiều lá chồng lên nhau nên màu đồng chuyển sang xanh thẫm.
Lúa chín từ đâu trước?
Trên một bông, hoa lúa thường nở từ đầu bông xuống, nên hạt ở đầu bông thường chín trước. Trên cánh đồng, chỗ cao nhiều nắng thường vàng sớm hơn chỗ trũng vài ngày, tuỳ từng năm.
Miền Bắc mùa lúa chín vào tháng mấy?
Ở đồng bằng Bắc Bộ, ruộng hai vụ thường chín khoảng tháng 5–6 và khoảng tháng 9–10. Thời điểm cụ thể lệch theo giống lúa, nơi trồng và thời tiết từng năm, có khi sớm muộn vài tuần.
Sóng lúa là gì?
Sóng lúa là những dải sáng tối chạy trên cánh đồng khi gió thổi. Gió làm lá và bông lúa nghiêng theo đợt, góc phản chiếu ánh sáng thay đổi nên ta thấy những làn màu nối nhau như sóng nước.