Nước sông Hồng đỏ nâu vì nó chở rất nhiều phù sa, mà phần lớn phù sa ấy là đất đỏ giàu oxit sắt bị mưa bào mòn từ vùng đồi núi thượng nguồn. Sông Gâm, sông Lô chảy qua nhiều vùng núi đá vôi, ít đất bở trôi xuống nên nước thường xanh; còn sông Đà ngày nay xanh trong ở nhiều đoạn chủ yếu vì các hồ thuỷ điện đã giữ lại phần lớn phù sa. Nói gọn: màu một con sông là màu của thứ nó đang mang theo.
Màu sông là màu của thứ nó mang theo
Nước sạch và đủ sâu tự nó ngả xanh vì nước hấp thụ phần ánh sáng đỏ nhiều hơn phần xanh; cơ chế này đã được giải thích kỹ ở các bài về màu nước biển, hồ. Ở sông, yếu tố quyết định không phải bản thân nước mà là những hạt lơ lửng trong nước. Hạt đất, hạt cát mịn hắt ánh sáng trở lại mắt người xem trước khi ánh sáng kịp đi sâu, nên ta thấy màu của chính đất. Đất đỏ cho nước đỏ, đất vàng cho nước vàng đục, đá vôi hoà tan gần như không để lại màu. Vì vậy muốn hiểu vì sao một con sông có màu ấy, hãy hỏi: nó chảy qua đất gì, vào mùa nào, và dọc đường có cái gì chặn phù sa lại không.
Sông Hồng: dòng sông mang tên theo màu nước
Tên gọi đã nói gần hết. Người xưa gọi là Hồng Hà, nghĩa là sông đỏ; tên tiếng Anh quen dùng cũng là Red River. Sông bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc), vào Việt Nam ở Lào Cai rồi chảy xuôi về đồng bằng. Đoạn thượng và trung lưu đi qua vùng đồi núi dốc, nhiều đất feralit, loại đất phổ biến ở miền núi nhiệt đới, có màu đỏ vàng do chứa nhiều oxit sắt.
Mùa mưa ở miền Bắc thường dồn vào khoảng tháng 5 đến tháng 9. Mưa lớn trên sườn dốc, nhất là nơi rừng đã thưa, cuốn đất xuống suối, suối đổ ra sông. Lúc ấy sông Hồng chuyển sang màu đỏ gạch, nâu đỏ đặc quánh, nhìn như nước pha đất sét. Sang mùa cạn, dòng chảy chậm, phần lớn hạt nặng đã lắng xuống, nước bớt đỏ, thường ngả nâu hồng hoặc vàng đục, có hôm đứng trên cầu nhìn xuống thấy ánh xanh xám ở chỗ nước sâu.
Vì sao lại đỏ mà không phải nâu xám
Phù sa của sông nào cũng có, nhưng không phải phù sa nào cũng đỏ. Màu đỏ đến từ các khoáng oxit sắt bám trên hạt đất: loại ngả đỏ, loại ngả vàng nâu. Đất feralit ở vùng thượng nguồn sông Hồng giàu những khoáng này, nên nước sông mang sắc đỏ ấm khác hẳn màu nâu vàng của nhiều con sông chảy qua vùng đất phù sa xám. Khi nước lũ tràn bãi rồi rút, lớp bùn để lại trên bãi ngô, bãi chuối ven sông cũng có màu nâu hồng ấy.
Sông Đà: từ "lừ lừ chín đỏ" đến xanh trong
Sông Đà là phụ lưu lớn nhất của sông Hồng, chảy qua Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Phú Thọ (đoạn Hoà Bình cũ) rồi nhập sông Hồng ở vùng Trung Hà. Trong Người lái đò sông Đà, Nguyễn Tuân tả nước sông Đà mùa xuân "xanh ngọc bích", còn mùa thu thì "lừ lừ chín đỏ". Câu văn ấy đúng với một con sông miền núi tự nhiên: mùa cạn trong xanh, mùa lũ đỏ đục vì cũng chảy qua đồi núi đất đỏ như sông Hồng.
Điều đã thay đổi là các hồ thuỷ điện lớn trên sông Đà. Khi nước chảy vào một hồ rộng và sâu, dòng chậm hẳn lại, hạt phù sa có thời gian chìm xuống đáy. Kết quả là mặt hồ và đoạn sông ngay dưới đập thường trong và xanh hơn nhiều so với trước. Nhiều nghiên cứu thuỷ văn về lưu vực sông Hồng ghi nhận lượng phù sa về hạ lưu giảm rõ từ khi có các hồ chứa. Vì thế người đi thuyền trên hồ ngày nay hay thấy màu xanh lục đậm, xanh ngọc ở chỗ có nắng, chứ ít thấy cái đỏ mùa lũ mà Nguyễn Tuân kể. Mùa lũ, những đoạn thượng nguồn hoặc phụ lưu nhỏ đổ vào hồ vẫn có thể đỏ đục; chỉ là cái đỏ ấy không còn đi được xa.
Sông Gâm, sông Lô: xanh nhờ đá vôi và lưu vực ít đất bở
Cũng Nguyễn Tuân viết rằng nước sông Đà mùa xuân "không xanh màu xanh canh hến của sông Gâm, sông Lô". Ông so sánh như vậy vì sông Gâm, sông Lô vốn nổi tiếng nước xanh. Sông Gâm chảy qua Cao Bằng, Tuyên Quang (phần trước thuộc Hà Giang) rồi đổ vào sông Lô; sông Lô lại đổ vào sông Hồng ở Việt Trì (Phú Thọ).
Lưu vực của hai sông này có nhiều núi đá vôi. Đá vôi bị nước mưa hơi chua hoà tan dần, khoáng chất đi vào nước ở dạng hoà tan nên không làm nước đỏ đục. Sườn núi đá ít lớp đất dày để bị cuốn trôi. Thêm vào đó là những hạt rất mịn và một lượng tảo nhỏ trong nước làm màu xanh có độ "sữa", hơi đục mờ, đúng như chữ "xanh canh hến" (màu nước luộc hến, xanh nhạt pha trắng đục). Nhánh sông Nho Quế, một phụ lưu của sông Gâm ở vùng cao Tuyên Quang (trước thuộc Hà Giang), cũng có màu xanh ngọc theo cùng một lý do.
Nhưng xanh không có nghĩa là xanh quanh năm. Sau những trận mưa lớn, sông Gâm, sông Lô vẫn đục vàng, đục nâu trong vài ngày, vì nước mưa cuốn đất từ ruộng nương, từ đường mới mở và từ những sườn đồi có lớp đất dày. Hồ thuỷ điện trên sông Gâm cũng giữ lại một phần phù sa như ở sông Đà.
Bảng so sánh màu nước một số con sông
Bảng dưới đây ghi màu thường thấy khi nhìn bằng mắt, không phải số đo. Màu từng năm còn tuỳ mưa nhiều hay ít, đoạn sông nào và đứng ở đâu nhìn.
| Sông | Mùa cạn | Mùa lũ | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Sông Hồng (đoạn đồng bằng) | Nâu hồng, vàng đục | Đỏ gạch, nâu đỏ đặc | Phù sa đất feralit giàu oxit sắt từ thượng nguồn |
| Sông Đà (đoạn hồ chứa) | Xanh lục đậm, xanh ngọc | Phần lớn vẫn xanh, chỗ suối đổ vào đục đỏ | Hồ làm dòng chậm, phù sa lắng xuống đáy |
| Sông Gâm, sông Nho Quế | Xanh ngọc, xanh hơi sữa | Đục vàng, nâu sau mưa lớn | Lưu vực nhiều đá vôi, ít đất bở |
| Sông Lô | Xanh lục nhạt | Vàng đục | Như sông Gâm, có thêm đoạn chảy qua đồi đất |
| Sông Tiền, sông Hậu | Nâu vàng, vàng đục | Nâu vàng đậm hơn | Phù sa mịn của sông Mekong, nhiều hạt sét và bùn |
Màu sông đổi theo ngày, không chỉ theo mùa
Cùng một con sông, sáng nay có thể khác chiều qua. Vài điều làm màu dịch chuyển:
- Mưa đầu nguồn. Mưa lớn ở vùng núi thì một hai ngày sau dòng sông ở hạ lưu mới đổi màu. Người sống ven sông Hồng vẫn nói "nước lên đỏ" để báo lũ về.
- Bầu trời phản chiếu. Trời xanh trong làm mặt nước có thêm ánh xanh, trời âm u làm nước xám đi. Màu ta thấy là màu của nước trộn với màu trời trên mặt nước, nhìn càng xa bờ càng nhiều phần trời.
- Độ sâu và đáy. Chỗ nông nước trong thấy được màu cát, sỏi đáy; chỗ sâu chỉ thấy màu của chính nước và hạt lơ lửng.
- Hoạt động của người. Nạo vét, khai thác cát, làm đường ven sông có thể làm một đoạn đục lên rõ rệt trong vài giờ.
Tự kiểm chứng: hai chai nước, một đêm để lắng
Đây là bài tập làm được với học sinh. Lấy hai chai nhựa trong, rửa sạch, múc nước ở hai nơi khác nhau, chẳng hạn một chai nước sông đục, một chai nước suối hoặc hồ trong. Đặt cạnh nhau trên nền giấy trắng, chụp một tấm ảnh. Để yên qua đêm rồi chụp lại.
- Chai nước sông đục thường có một lớp cặn dưới đáy, phần nước bên trên trong hơn hẳn. Màu lớp cặn chính là màu phù sa: đỏ nâu, vàng hay xám.
- Nếu nước đã lắng mà vẫn còn màu vàng trà, thì màu ấy không do hạt mà do chất hoà tan trong nước (xem bài về nước suối màu trà).
- Nếu nước có màu xanh lục và không lắng, có thể do tảo; lắc lên mà thấy những sợi, hạt xanh lơ lửng thì càng rõ.
Chỉ quan sát bằng mắt, đừng nếm hay dùng nước này cho việc gì khác, và khi lấy nước ở mép sông phải có người lớn đi cùng, tránh chỗ bờ dốc, bờ sạt.
Phù sa: màu đỏ ấy đã làm nên đồng bằng
Cái màu đỏ nâu mà người thành phố đôi khi chê "đục" chính là đất đang di chuyển. Hàng nghìn năm, phù sa sông Hồng và sông Thái Bình bồi nên đồng bằng Bắc Bộ; phù sa sông Mekong bồi nên đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi mùa lũ, lớp bùn mới phủ lên bãi bồi, làm đất ven sông màu mỡ, nên các bãi ngô, bãi dâu ven sông Hồng xanh tốt.
Khi phù sa bị giữ lại trong hồ chứa, nước hạ lưu trong hơn, nhưng sông cũng "đói" đất. Một số nghiên cứu cho rằng việc này cùng với khai thác cát góp phần làm lòng sông ở vài đoạn bị hạ thấp và bờ biển ở một số nơi bị xói. Mức độ cụ thể ở từng nơi còn được bàn và đo đạc tiếp. Điều đáng nhớ là màu nước sông không chỉ để ngắm: nó cho biết dòng sông đang mang đi bao nhiêu đất.
Đọc màu sông khi đi đường và khi vẽ
Lần sau đi qua một cây cầu, thử dừng lại vài giây và gọi tên màu nước thật chính xác: đỏ gạch, nâu hồng, vàng đục, xanh lục, xanh ngọc hay xanh sữa. Rồi đoán xem phía thượng nguồn là đồi đất đỏ, núi đá vôi hay một hồ chứa. Làm vài lần sẽ thấy mình đọc được dòng sông như đọc một tấm bản đồ đất đai.
Khi vẽ sông Hồng, đừng tô bằng xanh dương theo thói quen. Một màu nâu đỏ ấm, pha thêm chút xám ở xa và chút ánh trời ở gần, sẽ ra đúng con sông hơn. Còn vẽ sông Gâm, sông Lô thì dùng xanh lục pha trắng cho ra độ đục mờ, đừng dùng xanh trong vắt như nước biển đảo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sông Hồng có màu đỏ?
Sông Hồng chở nhiều phù sa từ vùng đồi núi thượng nguồn, nơi đất feralit giàu oxit sắt có màu đỏ vàng. Các hạt đất lơ lửng hắt ánh sáng lại mắt người nên nước mang màu của đất. Mùa lũ, khi mưa lớn cuốn nhiều đất nhất, sông đỏ đậm nhất.
Vì sao nước sông Đà bây giờ xanh?
Trên sông Đà có các hồ thuỷ điện lớn. Nước vào hồ chảy chậm lại nên phù sa chìm xuống đáy, mặt hồ và đoạn sông dưới đập trở nên trong và xanh. Trước khi có hồ, sông Đà mùa lũ cũng đỏ đục như Nguyễn Tuân từng tả.
Vì sao sông Gâm, sông Lô nước xanh?
Lưu vực hai sông có nhiều núi đá vôi, đá bị hoà tan chứ ít vỡ thành bùn đỏ, và sườn núi đá ít đất bở để mưa cuốn trôi. Nước vì thế thường xanh, hơi đục sữa. Sau mưa lớn, hai sông vẫn có thể đục vàng vài ngày.
Nước sông đục đỏ có phải là nước bẩn không?
Đục vì phù sa không đồng nghĩa với ô nhiễm; đó chủ yếu là đất và cát mịn. Tuy vậy nước sông, dù đục hay trong, đều không dùng trực tiếp để uống được. Muốn biết nước có ô nhiễm hay không phải đo đạc, không nhìn màu mà kết luận.
Sông Hồng có còn đỏ như trước không?
Sông Hồng vẫn đỏ nâu rõ vào mùa lũ, nhưng nhiều nghiên cứu ghi nhận lượng phù sa về hạ lưu đã giảm từ khi có các hồ chứa lớn ở thượng nguồn. Vì vậy có những thời điểm nước trông bớt đỏ hơn so với mô tả trong sách cũ. Mức thay đổi cụ thể tuỳ năm và tuỳ đoạn sông.