Màu vùng cao mùa đông: ruộng nghỉ, hoa cải vàng, mận trắng, sương muối

Mùa đông ở vùng cao phía Bắc có bảng màu lạnh và trong: ruộng bậc thang nghỉ màu nâu rạ, sườn núi xám xanh, vàng của hoa cải, trắng của hoa mận, hoa mơ, hồng nhạt của đào rừng, và những sáng rét đậm có sương muối phủ trắng cỏ. Khác đồng bằng, vùng cao mùa đông nhiều ngày trời quang, nên màu thường rõ và sắc nét, trừ khi mây mù kéo về.

Nền của cảnh: ruộng nghỉ và núi xám xanh

Ở các vùng núi Tây Bắc, Đông Bắc, phần lớn ruộng bậc thang chỉ làm một vụ lúa, gặt vào khoảng cuối hè đầu thu. Sang đông, ruộng được để nghỉ: gốc rạ khô vàng nâu, đất nứt, những bờ ruộng uốn lượn lộ ra rõ hơn bất cứ mùa nào. Từ xa, cả sườn đồi ruộng bậc thang mùa đông là những đường cong song song màu nâu vàng, như vân gỗ trên mặt núi.

Rừng trên núi cao vùng này phần lớn là rừng thường xanh, nên sườn núi mùa đông vẫn xanh, nhưng là xanh xám, xanh thẫm, bớt tươi so với mùa hè. Khi trời quang, núi xa chuyển sang xanh lam nhạt dần theo từng lớp. Khi mây mù kéo đến, cả dãy núi chìm vào màu trắng xám, chỉ còn đường viền.

Trên nền nâu – xám xanh ấy, các đợt hoa mùa đông hiện lên như những mảng màu được đặt vào.

Những đợt hoa trên vùng cao mùa đông

Bảng dưới chỉ là một dòng màu cho mỗi loài, ghi khoảng thời gian thường gặp. Ở vùng núi, thời gian còn lệch theo độ cao: cùng một loài, nơi thấp nở sớm hơn nơi cao. Năm rét đậm hay ấm áp cũng làm lệch vài tuần.

Mấy loài trên đều là "điểm màu" chứ không phải nền. Ngay cả ở những nơi có đồi mận lớn như cao nguyên Mộc Châu (Sơn La), nhìn rộng ra, màu trắng mận vẫn nằm trên một nền nâu xám của cành và đất, cùng xanh thẫm của rừng xa.

Sương muối và băng giá: màu trắng của đêm lạnh

Sương muối là hiện tượng hơi nước đóng băng trực tiếp thành tinh thể trên bề mặt cỏ, lá, mái nhà khi nhiệt độ sát mặt đất xuống rất thấp. Ở nước ta, sương muối thường xuất hiện ở vùng núi cao phía Bắc vào những đêm rét đậm, trời quang, lặng gió. Sáng ra, cỏ và lá cải phủ một lớp trắng mịn như rắc muối, đến khi nắng lên thì tan.

Về màu, sương muối biến những màu xanh, nâu của cỏ thành trắng bạc có ánh lam. Một cánh đồng cỏ có sương muối lúc bình minh là cảnh rất đặc biệt: mặt đất trắng xanh lạnh, trời phía đông hồng cam, những ngọn núi xa đen sẫm.

Hiếm hơn nữa là băng tuyết. Trong những đợt rét đặc biệt, vài đỉnh núi cao như ở Sa Pa (Lào Cai), Mẫu Sơn (Lạng Sơn) có thể xuất hiện băng giá, đôi khi có tuyết. Đợt rét cuối tháng Một năm 2016 là một ví dụ được nhiều người nhớ, khi nhiều nơi vùng núi phía Bắc có băng tuyết. Nhưng đây là chuyện hiếm, không phải đông năm nào cũng có, nên không nên tả vùng cao mùa đông như xứ tuyết.

Mây núi mùa đông: biển trắng dưới chân, trời xanh trên đầu

Một nét màu rất riêng của vùng cao mùa đông là cảnh mây nằm thấp trong thung lũng. Những sáng trời quang sau một đêm lạnh, hơi nước và sương tụ lại ở chỗ trũng, tạo thành một lớp trắng phẳng như mặt biển, còn đỉnh núi nhô lên như đảo. Người đứng trên cao thấy bên dưới là màu trắng ngà, phía trên là trời xanh trong, ở giữa là những dải núi xanh thẫm và tím xám.

Ánh nắng sớm chiếu lên bề mặt lớp mây làm nó ánh hồng cam, phần mây nằm trong bóng núi thì xanh lam lạnh. Khi nắng lên cao, mây tan dần từ mép, những ô ruộng bậc thang và mái nhà bên dưới lần lượt lộ ra. Cả cảnh chuyển từ bảng màu trắng – xanh – hồng sang bảng màu nâu – xanh của ban ngày chỉ trong vài giờ.

Ngược lại, có những ngày đông người ở trên núi lại nằm trong mây: mù dày đặc, tầm nhìn vài chục mét, mọi màu chìm vào xám trắng, chỉ những vật rất gần mới có màu. Hai kiểu ngày ấy cho hai bức tranh hoàn toàn khác nhau từ cùng một chỗ đứng. Hiện tượng biển mây hình thành ra sao là chuyện khí tượng; với người nhìn màu, chỉ cần nhớ nó thường đẹp nhất vào sáng sớm và tan nhanh khi nắng lên.

Khói bếp, mái nhà và những sắc của người

Ở vùng cao, mùa đông là mùa khói. Chiều muộn, khói bếp từ những mái nhà bay lên, gặp không khí lạnh thì lan ra thành một lớp lam mờ trong thung lũng. Ánh lửa trong bếp, ánh đèn trong nhà sàn là những đốm cam ấm hiếm hoi khi trời tối sớm.

Trang phục của các dân tộc vùng cao, với chàm, đỏ, hồng, xanh, là những chấm màu sống động nhất trên nền núi mùa đông, nhất là vào những phiên chợ và dịp Tết. Chuyện màu chàm, thổ cẩm thuộc về văn hoá và nghề nhuộm; ở đây chỉ cần nhớ khi vẽ cảnh: một bóng người mặc áo màu đi trên sườn đồi nâu là đủ làm tâm điểm cho cả bức tranh. Màu nhà cửa vùng cao như nhà trình tường đất vàng là một đề tài khác.

Bảng màu gợi ý: vùng cao mùa đông

Gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh ruộng nghỉ, đồi hoa và núi xa trong ngày đông trời quang. Không phải mã chuẩn.

Cách phối dễ đẹp: nền nâu rạ và xanh xám chiếm phần lớn, xanh lam núi xa làm chiều sâu, rồi chọn một màu hoa làm nhân vật chính: hoặc vàng cải, hoặc trắng mận, hoặc hồng đào. Đặt cả ba hoa cùng nhiều trong một tranh sẽ rối và mất cảm giác mùa đông.

Góc nhìn hôm nay: tả vùng cao mùa đông cho đúng

• Đừng tô núi xanh tươi: rừng mùa đông xanh thẫm, xám; núi xa ngả lam.
• Ruộng bậc thang mùa đông không vàng lúa: lúa đã gặt từ lâu; ruộng đông là nâu rạ, có nơi cày ải, có nơi đổ nước chuẩn bị vụ sau.
• Hoa là điểm màu: kể cả mùa hoa đẹp nhất, màu nền vẫn là nâu, xám, xanh thẫm.
• Tuyết là ngoại lệ: đừng vẽ núi phủ tuyết trắng như dãy Alps khi tả vùng cao Việt Nam.

Nhiều nơi trong bài này nay đã đổi tên tỉnh sau sắp xếp năm 2025, ví dụ vùng cao nguyên đá Đồng Văn nay thuộc Tuyên Quang (trước thuộc Hà Giang), Mù Cang Chải nay thuộc Lào Cai (trước thuộc Yên Bái). Khi tra tài liệu cũ, nên lưu ý để không lẫn.