Mây trắng vì các giọt nước và tinh thể băng trong mây đủ lớn để hắt lại mọi màu của ánh sáng mặt trời gần như đều nhau, các màu trộn lại thành trắng. Mây mưa trông xám đen không phải vì nó làm bằng thứ gì khác, mà vì nó rất dày và chứa nhiều nước: ánh sáng bị hắt ngược lên trên và tản ra hai bên trước khi xuống được đến đáy, nên phần đáy mây mà ta nhìn từ mặt đất thiếu sáng. Cùng một đám mây ấy, nhìn từ cửa sổ máy bay phía trên lại trắng chói.
Mây trắng vì cùng một lý do với sữa, bọt và đường
Bầu trời xanh là do các phân tử khí rất nhỏ hắt ánh sáng xanh mạnh hơn ánh sáng đỏ; chuyện này đã có bài riêng. Mây thì khác: giọt nước trong mây tuy nhỏ hơn hạt bụi mắt thường thấy được, nhưng vẫn lớn hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy rất nhiều lần. Với hạt cỡ ấy, ánh sáng mọi màu bị bẻ, bị hắt đi theo kiểu gần như nhau, không màu nào được ưu ái. Đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím cùng trở lại mắt ta với tỉ lệ như lúc đến, nên ta thấy trắng.
Đó cũng là lý do sữa trắng, bọt bia trắng dù bia vàng, đường cát trắng dù từng tinh thể đường trong suốt, và tuyết trắng dù băng trong. Không có "sắc tố trắng" nào ở đây cả; màu trắng sinh ra khi ánh sáng bị hắt qua lại vô số lần giữa những bề mặt nhỏ trong suốt. Một đám mây bông giữa trưa hè là một đống "bọt nước" khổng lồ treo lơ lửng.
Vì sao mây dày thì xám, mây mưa thì đen
Hình dung một đám mây là hàng tỷ giọt nước. Một tia nắng đi vào, chạm giọt thứ nhất, bị hắt sang hướng khác, chạm giọt thứ hai, lại đổi hướng, cứ thế nhiều lần. Ở một đám mây mỏng, phần lớn ánh sáng vẫn lọt qua được đến mặt dưới, nên mây trắng sáng cả khi nhìn từ dưới lên. Ở một đám mây dày hàng cây số và đặc nước, ánh sáng đi được một quãng thì đã bị hắt ngược trở ra phía trên hoặc tản ra hai bên. Phần còn xuống được tới đáy rất ít.
Đám mây vì thế giống một tấm chăn bông dày: mặt trên phơi nắng trắng sáng, mặt dưới tối. Mây gây mưa, nhất là mây dông, vừa dày vừa chứa nhiều nước, nhiều giọt to, có khi vươn lên rất cao, đến tầng mà máy bay chở khách bay. Đứng dưới nó, ta nhìn đúng vào mặt tối của một khối nước khổng lồ, nên thấy xám chì, xám xanh, có lúc gần như đen.
Mắt ta còn so sánh
Một phần cái "đen" của mây là do mắt so với nền xung quanh. Đáy một đám mây bông đặt cạnh khoảng trời sáng trông xám đậm, nhưng nếu cả bầu trời phủ kín mây thì cùng độ sáng ấy ta lại gọi là "trời xám". Người vẽ tranh biết rất rõ: muốn mây trông tối, chỉ cần làm khoảng trời bên cạnh sáng lên.
Thử tại nhà với một xấp giấy ăn
Lấy một tờ giấy ăn mỏng, soi lên bóng đèn hoặc cửa sổ sáng: tờ giấy trắng sáng, ánh sáng lọt qua nhiều. Gấp lại thành bốn lớp, tám lớp, mười sáu lớp rồi soi tiếp. Mặt quay về phía đèn vẫn trắng, nhưng mặt quay về phía mắt mình tối dần sang xám. Giấy không đổi màu, chỉ có lượng ánh sáng xuyên qua được ít đi. Mây cũng vậy: mây mỏng là một tờ giấy, mây mưa là cả xấp giấy dày.
Có thể làm thêm với bông gòn: kéo một nhúm bông mỏng thì trắng trong, vo lại thành cục to rồi đặt dưới đèn bàn, nhìn từ phía dưới thấy phần đáy xám rõ rệt. Đó chính là hình dáng một đám mây tích nhỏ: đỉnh trắng, đáy xám.
Viền bạc quanh mây và tia nắng xuyên mây
Khi mặt trời nằm ngay sau một đám mây, mép mây thường sáng chói như được viền bạc. Giọt nước trong mây hắt ánh sáng mạnh nhất theo hướng gần như đi thẳng tới trước, chỉ lệch đi một chút. Ở mép mây, lớp nước mỏng, ánh sáng đi xuyên qua và được hắt về phía ta rất mạnh, nên mép sáng hơn cả phần mây đang phơi nắng chính diện. Phần giữa đám mây dày thì vẫn tối.
Những tia nắng xiên qua khe mây thành từng dải sáng là ánh sáng làm hiện ra bụi và hơi nước trong không khí; phần quang học bầu trời này có bài riêng ở mục hiện tượng, ở đây chỉ cần nhớ chúng thường xuất hiện khi mây dày có những khe hở.
Khi mây không trắng, không xám
- Mây ngả vàng, ngả nâu khi trời nhiều khói bụi. Những ngày có cháy rừng, đốt đồng lớn hay bụi dày, bầu trời và mây có thể ngả vàng đục, cam xám, vì khói bụi hấp thụ và hắt bớt phần ánh sáng xanh.
- Mây ở chân trời ngả vàng, ngả hồng. Ánh sáng chiếu tới những đám mây xa đã đi qua một lớp không khí dày, bị lọc bớt phần xanh. Lúc bình minh, hoàng hôn điều này rõ nhất; chuyện màu trời lúc ấy đã có bài riêng.
- Mây dông ánh xanh lục. Ở một số nơi có dông lớn, người ta kể đã thấy mây dông ánh xanh lục trước khi có mưa đá. Hiện tượng được quan sát nhiều lần, nhưng nguyên nhân chính xác và mức độ liên quan đến mưa đá vẫn còn được bàn.
- Mây ti trắng mảnh như sợi. Loại mây rất cao này làm bằng tinh thể băng, thường mỏng và hơi trong, nên trắng nhạt chứ không trắng đặc.
Bảng màu mây theo kiểu mây
Bảng chỉ nói về màu thường thấy khi nhìn từ mặt đất vào ban ngày; cách nhận biết đủ các loại mây đã có bài riêng.
| Kiểu mây | Màu thường thấy từ mặt đất | Vì sao |
|---|---|---|
| Mây tích (mây bông, ngày đẹp trời) | Đỉnh trắng chói, đáy phẳng xám nhạt | Khối mây vừa phải, đáy nhận ít sáng hơn đỉnh |
| Mây tầng (lớp mây thấp, trời âm u) | Xám đều, nhạt | Lớp mây phủ kín, ánh sáng bị tản đều khắp |
| Mây vũ tầng (mưa dầm) | Xám chì, xám đục kéo dài cả bầu trời | Lớp mây dày, nhiều nước, ánh sáng xuống yếu |
| Mây vũ tích (mây dông) | Đáy xám đen, đỉnh trắng chói khi nhìn từ xa | Rất dày và cao, chứa nhiều nước và băng |
| Mây ti (mây sợi rất cao) | Trắng mảnh, hơi trong | Tinh thể băng thưa và mỏng |
Nhìn mây để đoán và để vẽ
Màu mây là gợi ý về độ dày của nó. Một bầu trời có mây bông trắng, đáy chỉ hơi xám, thường là ngày đẹp trời. Những đám mây đáy ngày càng sẫm, đỉnh vươn cao như súp lơ là mây đang dày lên. Khi một khối mây xám đen phủ tới nhanh, gió đổi hướng, đó là lúc nên vào nơi trú an toàn, tránh đứng dưới cây cao hay giữa bãi trống vì nguy cơ sét. Dự báo thời tiết thì vẫn phải nghe cơ quan khí tượng, màu mây chỉ để mình chú ý hơn.
Khi vẽ hay tô mây, hãy coi đám mây là một khối có mặt sáng, mặt tối như quả bóng. Mặt sáng để trắng hoặc trắng ngà ấm; mặt tối là xám pha chút màu của bầu trời, ngả xanh hoặc tím nhạt, đừng dùng đen. Đáy mây tích thường phẳng, tối hơn thân. Mây mưa thì làm ngược lại với thói quen: tô phần đáy đậm, giữ phần đỉnh xa sáng, khoảng trời xung quanh sáng lên để mây trông nặng. Khi tả trong bài văn, những chữ "trắng như bông", "xám như chì", "đen kịt", "vần vũ" đều có cơ sở: chúng là độ dày của mây, nói bằng màu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mây có màu trắng?
Giọt nước và tinh thể băng trong mây lớn hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy nhiều lần, nên chúng hắt mọi màu của ánh sáng gần như đều nhau. Các màu trộn lại thành trắng, giống như sữa, bọt hay tuyết đều trắng.
Vì sao mây mưa có màu đen?
Mây mưa rất dày và chứa nhiều nước, ánh sáng bị hắt ngược lên trên và tản ra trước khi tới đáy. Đứng dưới đất, ta nhìn thấy phần đáy thiếu sáng nên trông xám đen. Nhìn từ trên cao, cùng đám mây ấy lại trắng.
Mây đen có phải là mây bẩn không?
Không. Mây đen vẫn chủ yếu là nước và băng như mây trắng, chỉ dày hơn và đặc hơn. Khói bụi có thể làm mây ngả vàng, ngả nâu, nhưng màu xám đen của mây mưa chủ yếu do độ dày.
Vì sao mép mây có viền sáng khi mặt trời ở phía sau?
Giọt nước hắt ánh sáng mạnh nhất theo hướng gần như đi thẳng tới trước. Ở mép mây, lớp nước mỏng nên ánh sáng xuyên qua và đến mắt ta rất nhiều, tạo viền sáng chói, trong khi phần giữa dày vẫn tối.
Vẽ mây mưa nên dùng màu gì?
Nên dùng xám pha chút xanh lam hoặc tím cho phần đáy, đậm dần xuống dưới, giữ đỉnh mây xa sáng hơn. Tránh tô đen thuần vì mây sẽ trông như vết bẩn. Khoảng trời xung quanh càng sáng thì mây càng có vẻ nặng nước.