Nước suối rừng có màu trà vì lá rụng, vỏ cây, rễ và lớp mùn dưới tán rừng ngấm ra nước những chất hữu cơ hoà tan, trong đó có tanin và các chất mùn. Những chất này nuốt mạnh phần ánh sáng xanh lam, tím và để lại sắc vàng, nâu, đỏ, nên nước vẫn trong mà có màu như trà. Ở chỗ sâu, lớp nước dày đến mức trông gần như đen, và những dòng sông mang thật nhiều chất ấy được gọi là sông nước đen.
Một ấm trà khổng lồ ngoài trời
Cách dễ hiểu nhất là nghĩ đến chuyện pha trà. Lá trà khô gặp nước nóng thì nhả ra các chất có màu, nước chuyển vàng rồi nâu. Trong rừng, mỗi chiếc lá rụng xuống suối, xuống vũng nước, xuống lớp đất ẩm cũng làm đúng việc ấy, chỉ chậm hơn và kéo dài quanh năm. Lá mục, cành mục, rễ cây và lớp mùn đen dưới thảm lá là cả một kho "bã trà". Nước mưa thấm qua, chảy ra suối và mang theo phần đã ngấm.
Người nuôi cá cảnh ở Việt Nam biết rõ điều này qua lá bàng. Thả vài chiếc lá bàng khô vào bể, sau vài ngày nước chuyển sang màu vàng nâu nhạt như trà. Họ làm thế để nước giống môi trường sống tự nhiên của một số loài cá. Đây cũng là thí nghiệm dễ nhất để thấy màu trà của suối rừng ngay tại nhà.
Những chất làm nước có màu
Các nhà khoa học gọi chung nhóm này là chất hữu cơ hoà tan có màu. Trong đó có hai nhóm hay được nhắc:
- Tanin: một nhóm hợp chất polyphenol có nhiều trong vỏ cây, lá, quả xanh. Chính tanin làm nước chè đặc chát và làm vết nhựa chuối, nhựa ổi bám vào vải thành màu nâu khó giặt.
- Chất mùn (thường gọi là axit humic và axit fulvic): sinh ra khi xác thực vật bị vi sinh vật phân giải dần trong đất. Chúng làm đất mùn có màu nâu đen và làm nước thấm qua đất ấy ngả vàng nâu.
Những chất này hấp thụ ánh sáng ở phía xanh lam và tím mạnh hơn hẳn phía vàng và đỏ. Ánh sáng đi xuống nước, phần xanh bị "ăn" dần, phần còn lại hắt ra mang sắc vàng hổ phách. Lớp nước càng dày, càng nhiều phần bị nuốt, nên chỗ nông có màu trà nhạt còn chỗ sâu nâu đỏ sậm rồi đen. Đó là lý do một vũng suối sâu trông như mặt gương tối, dù múc lên tay vẫn thấy nước trong.
Trong mà có màu: khác hẳn nước đục
Đây là điểm hay bị nhầm. Nước sông đỏ hay vàng đục là do hạt lơ lửng: hạt đất, hạt cát mịn. Để yên một thời gian, hạt lắng xuống, nước bên trên trong lại. Còn nước màu trà là do chất hoà tan, giống như đường trong cốc nước: để bao lâu cũng không lắng, lọc qua vải cũng không hết màu.
Nhìn ngoài thực địa cũng phân biệt được. Ở suối nước đục, chỗ nông vẫn không thấy rõ đá đáy. Ở suối màu trà, chỗ nông thấy đá, sỏi rất rõ nhưng tất cả như được phủ một lớp kính màu hổ phách; lòng bàn tay nhúng xuống trông vàng lên. Ở chỗ thác hay ghềnh, nước màu trà thường tạo bọt màu kem hoặc nâu nhạt. Loại bọt này phần lớn do chính chất hữu cơ tự nhiên trong nước, không nhất thiết là dấu hiệu có xà phòng hay hoá chất, dù muốn kết luận chắc thì vẫn phải đo.
Bảng phân biệt các kiểu "nước có màu"
| Kiểu nước | Màu thường thấy | Nguyên nhân chính | Để lắng một đêm |
|---|---|---|---|
| Nước màu trà | Vàng hổ phách, nâu đỏ, chỗ sâu đen | Tanin, chất mùn hoà tan từ lá và đất mùn | Không đổi màu |
| Nước phù sa | Đỏ nâu, vàng đục | Hạt đất, bùn mịn lơ lửng | Có cặn dưới đáy, nước trên trong dần |
| Nước nhiều tảo | Xanh lục, xanh rêu | Tảo sống lơ lửng | Thường không trong lại, có thể nổi váng |
| Nước phèn | Thường trong, đáy và mép có váng vàng gạch | Đất phèn chua, sắt và nhôm hoà tan | Có thể kết tủa màu gỉ sắt |
| Nước suối đá vôi | Xanh ngọc, xanh sữa nhạt | Ít hạt đất, khoáng hoà tan, hạt rất mịn | Gần như không đổi |
Những dòng sông đen trên thế giới
Ví dụ nổi tiếng nhất là sông Rio Negro ở lưu vực Amazon, tên tiếng Bồ Đào Nha nghĩa là "sông Đen". Sông chảy qua những vùng rừng ngập theo mùa và đất cát nghèo, nơi lá rụng phân huỷ và nhả rất nhiều chất mùn vào nước. Nhìn từ xa, mặt sông đen bóng như cà phê đặc; múc lên chậu thì thấy màu nâu đỏ trong suốt. Nước sông nước đen thường chua và nghèo khoáng, ánh sáng xuống không sâu nên ít tảo. Nhiều loài cá cảnh quen thuộc có nguồn gốc từ những vùng nước như vậy, và đó là lý do người nuôi cá thả lá bàng vào bể.
Các rừng đầm lầy than bùn ở Đông Nam Á, như trên đảo Borneo và Sumatra, cũng có nhiều con sông màu trà đậm. Than bùn là lớp xác thực vật tích tụ hàng nghìn năm trong điều kiện ngập nước, chưa phân huỷ hết, nên đây gần như là "kho trà" lớn nhất mà nước có thể ngấm qua. Ở Bắc Mỹ, một số con sông chảy qua vùng đầm lầy cũng được gọi là sông nước đen theo cùng lý do.
Ở Việt Nam: rừng tràm, than bùn và suối rừng già
Gần gũi nhất là các rừng tràm vùng U Minh: U Minh Hạ ở Cà Mau và U Minh Thượng ở An Giang (trước thuộc Kiên Giang). Đây là vùng có lớp than bùn dưới rừng tràm. Nước kênh rạch trong rừng thường có màu nâu đỏ như nước trà đậm, soi xuống thấy thân tràm in bóng trên nền nước sẫm. Lá tràm rụng quanh năm, cộng với lớp than bùn, là nguồn tanin và chất mùn dồi dào.
Ở miền núi, những con suối chảy qua rừng già nhiều lá mục cũng hay có màu trà nhạt, rõ nhất ở các vũng sâu, nơi nước chảy chậm. Suối chảy qua vùng đá vôi hoặc đồi trọc thì ngược lại, thường trong hoặc xanh. Vì vậy cùng một vùng núi, hai con suối cách nhau không xa có thể khác màu hẳn.
Đừng nhầm với nước phèn
Ở đồng bằng sông Cửu Long, người ta hay nói "nước phèn". Nước phèn có nguồn gốc khác: đất phèn khi khô đi và tiếp xúc với không khí sinh ra axit, hoà tan sắt và nhôm. Nước phèn thường lại khá trong, vì nhôm làm các hạt bùn kết lại và lắng xuống, cũng như người xưa dùng phèn chua để làm trong nước sông. Dấu hiệu của phèn là váng màu vàng gạch, gỉ sắt ở mép ruộng, mép mương và trên rễ cây, chứ không phải màu trà đều khắp lòng nước.
Màu trà đậm nhạt theo mùa và theo dòng chảy
Không có quy luật cố định cho mọi nơi, nhưng có vài xu hướng hay gặp. Những trận mưa đầu mùa thường cuốn theo nhiều chất hữu cơ tích tụ trong mùa khô, nên nước có thể sẫm hơn trong ít lâu. Ở những nơi nước đứng lâu trong mùa khô, nước bốc hơi bớt, chất màu cô lại, nước cũng có thể đậm hơn. Mưa kéo dài nhiều ngày thì nước mưa pha loãng, màu nhạt đi. Ở đâu ra sao còn tuỳ địa hình và từng năm, nên quan sát thật là cách duy nhất để biết.
Làm tại nhà và cách tả, cách vẽ nước màu trà
Thí nghiệm nhỏ cho cả nhà: lấy ba chiếc cốc thuỷ tinh trong. Cốc thứ nhất để nước sạch. Cốc thứ hai thả hai chiếc lá bàng khô hoặc một nắm lá khô bất kỳ nhặt ngoài vườn, ngâm hai ba ngày. Cốc thứ ba khuấy một thìa đất. Đặt ba cốc trên giấy trắng cạnh cửa sổ rồi so: cốc lá vàng trong, cốc đất đục rồi lắng. Nhìn ba cốc từ trên xuống và từ bên hông sẽ thấy cốc lá đậm hơn khi nhìn xuyên qua lớp nước dày. Đó chính là lý do vũng suối sâu trông đen.
Khi tả trong bài văn, có thể dùng những so sánh gần gũi: màu nước chè xanh để nguội, màu mật ong pha loãng, màu hổ phách. Chỗ sâu thì "sẫm như cà phê", chỗ nông thì "vàng trong thấy cả sỏi". Khi vẽ, đừng tô cả dòng suối một màu: chỗ nông dùng vàng cam nhạt cho thấy màu đá đáy, chỗ sâu dùng nâu đỏ sẫm gần đen, mép bọt ở ghềnh thác để kem nhạt chứ không trắng tinh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước suối trong rừng có màu vàng như trà?
Lá rụng, vỏ cây và đất mùn trong rừng nhả ra nước các chất hữu cơ hoà tan như tanin và chất mùn. Các chất này hấp thụ mạnh ánh sáng xanh lam và tím nên nước còn lại sắc vàng nâu. Nước vẫn trong vì đó là chất hoà tan chứ không phải hạt đất.
Tanin là gì?
Tanin là một nhóm hợp chất polyphenol có trong vỏ cây, lá, quả xanh và lá chè. Tanin tạo vị chát và có thể nhuộm nước, nhuộm vải thành màu vàng nâu. Đây là một trong những chất làm nước suối rừng có màu trà.
Sông nước đen là gì?
Đó là những dòng sông chứa rất nhiều chất hữu cơ hoà tan từ rừng ngập, đầm lầy, than bùn, đến mức chỗ sâu trông đen. Nổi tiếng nhất là sông Rio Negro ở Amazon. Múc lên thì nước có màu nâu đỏ trong suốt chứ không đen.
Nước màu trà có uống được không?
Màu trà tự nhiên không có nghĩa nước bị ô nhiễm, nhưng nước suối, nước kênh chưa qua xử lý đều có thể chứa vi sinh vật gây bệnh. Không nên uống trực tiếp. Muốn biết chất lượng nước phải xét nghiệm, không thể nhìn màu mà đoán.
Nước rừng tràm U Minh vì sao có màu nâu đỏ?
Lá tràm rụng quanh năm và lớp than bùn dưới rừng nhả ra nhiều tanin và chất mùn vào nước. Vì vậy nước kênh trong rừng tràm thường có màu nâu đỏ như trà đậm. Màu này khác với nước phèn, vốn thường trong và để lại váng vàng gạch.