Lộc xoài, lộc vải, lộc muỗm và lá non của nhiều cây nhiệt đới có màu đỏ hồng, đỏ tía hay nâu đồng vì khi mới ra, chúng chứa nhiều sắc tố đỏ anthocyanin trong lúc lượng diệp lục còn ít; vài tuần sau, khi lá cứng cáp, màu xanh mới lấn lên. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là "xanh chậm". Vì sao cây làm thế thì vẫn còn bàn: che nắng cho lá non, giảm bị sâu ăn hay chống nấm đều là những giả thuyết có cơ sở.
Xứ nóng đỏ lá vào lúc lá non
Ở xứ ôn đới, mùa lá đỏ là mùa thu, khi lá sắp rụng. Ở vùng nhiệt đới, nhiều cây "đỏ" vào lúc ngược lại: khi ra lá mới. Đi qua một vườn xoài, vườn vải vào đợt ra lộc, hay nhìn một sườn đồi rừng nhiệt đới đầu mùa mưa, ta sẽ thấy những mảng hồng, đỏ, nâu đồng nổi trên nền xanh cũ — đẹp không kém một góc rừng thu.
Đây là một trong những điểm khác lớn nhất giữa cảnh sắc nhiệt đới và ôn đới mà ít người để ý. Ai muốn tìm "lá đỏ" ở Việt Nam, ngoài bàng và một số cây đỏ lá già, nên nhìn vào lá non.
Vì sao lá non lại đỏ: những giả thuyết
Lá non nhiệt đới thường lớn rất nhanh, mềm, mỏng, chưa có lớp sáp và lớp tế bào cứng như lá già. Bộ máy quang hợp bên trong cũng chưa hoàn chỉnh. Các nhà sinh thái học nghiên cứu rừng nhiệt đới, trong đó có nhóm của Phyllis Coley và Thomas Kursar ở Panama, ghi nhận rằng nhiều loài cây "trì hoãn" việc làm xanh lá cho đến khi lá đã gần lớn hết. Có mấy cách giải thích chính:
- Kem chống nắng cho lá non. Anthocyanin hấp thụ một phần ánh sáng, che chắn bộ máy quang hợp còn non nớt khỏi bị nắng mạnh làm hỏng.
- Bớt hấp dẫn với sâu ăn lá. Lá non là món ngon nhất với côn trùng. Nếu cây chưa đổ nhiều "vốn liếng" (diệp lục, đạm) vào lá cho đến khi lá cứng cáp, thì lá bị ăn mất cũng đỡ thiệt. Có ý kiến còn cho rằng một số côn trùng tìm lá non nhờ màu xanh vàng, nên lá đỏ khó thấy hơn với chúng.
- Chống nấm và vi sinh vật, vì anthocyanin và các chất đi kèm có thể có tác dụng bảo vệ.
Các giả thuyết này không loại trừ nhau, và ở mỗi loài có thể khác. Cho đến nay giới khoa học vẫn chưa thống nhất một câu trả lời duy nhất — nên khi giải thích cho trẻ con, nói "nhiều nhà khoa học cho rằng màu đỏ giúp bảo vệ lá non" là vừa đúng vừa đủ.
Lộc xoài, lộc vải, lộc muỗm và những cây khác
Xoài và muỗm
Lộc xoài ra thành từng chùm ở đầu cành, lá non mềm rũ xuống như dải lụa, màu từ tím đỏ, đỏ nâu đến nâu đồng tuỳ giống, sau chuyển xanh nhạt rồi xanh thẫm. Một cây xoài có thể ra vài đợt lộc trong năm, nên lúc nào cũng có thể thấy "chóp đỏ" trên tán. Muỗm, cùng chi với xoài, hay trồng ở sân đình, chùa miền Bắc, cũng ra lộc đỏ tím rất đẹp.
Vải và nhãn
Lộc vải đỏ đồng đến đỏ tía, bóng, nổi trên tán xanh đậm; lộc nhãn thường nâu đỏ nhạt hơn. Người trồng vải, nhãn theo dõi màu lộc để biết đợt lộc đã "già" (chuyển xanh, cứng) hay chưa — một ví dụ màu sắc dùng làm thước đo trong nghề vườn.
Những cây khác
| Cây | Màu lộc non | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xoài | Tím đỏ, đỏ nâu, nâu đồng | Lá non rũ mềm, nhiều đợt trong năm |
| Vải | Đỏ đồng, đỏ tía | Bóng, nổi bật trên tán thẫm |
| Nhãn | Nâu đỏ nhạt | Đỏ ít hơn vải |
| Muỗm | Đỏ tím | Cây sân đình, chùa miền Bắc |
| Lộc vừng | Đỏ hồng, đỏ tía | Đầu xuân, sau khi lá già rụng |
| Trâm, hồng lộc | Hồng đỏ tươi | Hồng lộc hay được trồng làm hàng rào chính vì lộc đỏ |
| Bàng | Xanh non trong | Ví dụ ngược lại: lộc xanh, lá già mới đỏ |
Cây bàng đứng cuối bảng để nhắc rằng không phải cây nhiệt đới nào cũng ra lộc đỏ. Có loài ra lộc xanh nõn, có loài lộc trắng bạc vì phủ lông, có loài lộc nâu đồng. Mỗi kiểu là một chiến lược khác nhau.
Lộc trong đời sống người Việt
Chữ "lộc" trong tiếng Việt vừa là chồi non, vừa là may mắn. Tục hái lộc đầu năm — bẻ một cành non mang về nhà — gắn hai nghĩa ấy làm một. Những cây ra lộc đẹp như lộc vừng, hồng lộc được ưa trồng chính vì cái tên và vì màu đỏ hồng của chồi, hợp với quan niệm đỏ là màu may mắn.
Ngày nay, để bảo vệ cây, nhiều đình chùa, công viên khuyến khích chỉ nhận cành lộc đã được cắt sẵn thay vì tự bẻ — một cách giữ cả tục lẫn cây.
Đỏ lộc non khác đỏ lá ốm thế nào
Lá đỏ không phải lúc nào cũng là lộc khoẻ. Vài dấu hiệu để phân biệt bằng mắt:
- Lộc khoẻ: ở đầu cành, mềm, bóng, đỏ đều, vài tuần sau chuyển xanh.
- Lá già đỏ trước khi rụng: ở phía trong tán hoặc gốc cành, dày, cứng, thường đổi màu từ mép.
- Lá đỏ tía do lạnh hay thiếu dinh dưỡng: gặp ở cây trồng chậu, cây con, lá già hơn ngả tím ở mặt dưới hoặc gân; khi đó nên hỏi người có chuyên môn về cây trồng.
Bảng màu lộc non nhiệt đới
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Tím đỏ lộc xoài | #7E3A4C | Chùm lá non rũ |
| Nâu đồng lộc xoài | #A2603D | Lộc ngả nâu, chuyển tiếp |
| Đỏ đồng lộc vải | #B4482E | Chóp tán, điểm nhấn |
| Hồng đỏ hồng lộc | #D9546A | Hàng rào, mảng tươi |
| Xanh nhạt lá chuyển | #A9C27A | Lá vừa chuyển xanh |
| Xanh thẫm lá già | #2E4E30 | Nền tán cũ |
| Vàng nắng xuyên lá | #E8C870 | Chỗ nắng chiếu qua lá non |
Lá non đỏ khi nắng chiếu xuyên qua sẽ sáng rực lên như kính màu, ngả đỏ cam; nhìn ngược chiều nắng thì sẫm tím. Khi vẽ một chùm lộc xoài, nên có cả hai sắc này.
Góc nhìn hôm nay: lộc đỏ phía nắng và phía râm
Bài tập làm ngay: khi thấy một cây xoài, vải, lộc vừng hay hàng rào hồng lộc đang ra lộc, so lộc ở phía nhiều nắng với lộc ở phía râm của cùng cây. Phía nào đỏ hơn? Lộc ở phía nào chuyển xanh sớm hơn? Chụp hai ảnh và ghi lại. Nếu lộc phía nắng đỏ hơn, bạn vừa tự quan sát được một chi tiết hợp với giả thuyết "kem chống nắng" — còn nếu không, đó cũng là một dữ kiện thú vị, vì thiên nhiên không phải lúc nào cũng theo đúng giả thuyết.
Với trẻ nhỏ, có thể hái (ở cây nhà mình) một lá non đỏ và một lá già xanh của cùng cây, đặt cạnh nhau: lá nào mềm hơn, mỏng hơn, bóng hơn? Trẻ sẽ tự rút ra rằng lá non "còn yếu", cần được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lá non của cây xoài có màu đỏ?
Lá non xoài chứa nhiều sắc tố đỏ anthocyanin trong khi diệp lục chưa hình thành đủ, nên có màu tím đỏ, đỏ nâu hoặc nâu đồng. Khi lá trưởng thành, diệp lục tăng lên và lá chuyển xanh. Nhiều nhà khoa học cho rằng màu đỏ giúp bảo vệ lá non khỏi nắng mạnh và sâu ăn.
Lá non màu đỏ có phải cây bị bệnh không?
Thường là không, đó là màu tự nhiên của lộc non ở nhiều cây nhiệt đới như xoài, vải, lộc vừng. Lộc khoẻ mềm, bóng, mọc ở đầu cành và chuyển xanh sau vài tuần. Nếu lá già dày cứng bỗng đỏ tía bất thường, khi đó mới nên tìm hiểu thêm về dinh dưỡng hay sâu bệnh.
Hiện tượng xanh chậm ở lá là gì?
Xanh chậm là khi lá non của cây trì hoãn việc tạo nhiều diệp lục cho đến khi lá gần lớn hết, trong lúc đó lá thường có màu đỏ, hồng, nâu hoặc trắng nhạt. Hiện tượng phổ biến ở cây rừng nhiệt đới. Nó được cho là giúp cây đỡ thiệt hại khi lá non bị sâu ăn.
Cây nào có lộc non màu đỏ đẹp?
Ở Việt Nam, lộc đỏ đẹp dễ gặp ở xoài, vải, muỗm, lộc vừng, trâm và hồng lộc. Hồng lộc hay được trồng làm hàng rào chính vì những đợt lộc hồng đỏ. Màu lộc thay đổi theo giống, theo nắng và theo từng đợt ra lá.
Vì sao ở Việt Nam ít mùa lá đỏ như xứ lạnh?
Ở xứ lạnh, lá đỏ vào mùa thu trước khi rụng, khi đêm lạnh, ngày nắng và mùa đổi rõ rệt. Ở Việt Nam, nhiều cây thường xanh hoặc rụng lá theo mùa khô mà không đỏ rực. Bù lại, xứ nóng có nhiều cây đỏ vào lúc ra lá non.
