Lộc vừng, sấu, sưa, cơm nguội: những cây đổi sắc trên phố

Bốn cây đổi sắc dễ thấy nhất trên phố miền Bắc mỗi cây một kiểu: lộc vừng đỏ lá cuối đông, ra lộc đỏ hồng rồi mùa hè buông chuỗi hoa đỏ; sấu vàng lá khoảng tháng 3–4 rồi phủ lộc xanh nõn; sưa trơ cành cuối đông rồi trắng hoa cùng lá non; cơm nguội vàng rực cả tán vào khoảng đầu đông. Biết bốn cây này là đọc được "đồng hồ màu" của một con phố quanh năm.

Lộc vừng: cây đổi màu nhiều lần nhất trong năm

Lộc vừng (Barringtonia acutangula) là cây gỗ nhỡ ưa ẩm, chịu được ngập, nên hay được trồng ven hồ, bờ ao, sân đình. Cái tên có chữ "lộc" khiến cây được ưa chuộng làm cây cảnh, cây thế. Lá đơn, thuôn dài, mép có răng cưa nhỏ, mọc dồn ở đầu cành.

Lộc vừng đổi màu ít nhất ba lần trong năm:

• Cuối đông: lá già chuyển đỏ cam, vàng, có cây đỏ rực cả tán trước khi rụng.
• Đầu xuân: lộc non bung ra màu đỏ hồng, đỏ tía, vài tuần sau chuyển dần sang xanh nhạt rồi xanh đậm.
• Mùa hè: cây buông những chuỗi hoa dài rủ xuống. Hoa nhỏ, màu đỏ hồng vì chùm nhị dài, nở về đêm và rụng vào sáng sớm, phủ lên mặt nước hay mặt đất một lớp đỏ li ti.

Lộc vừng cùng chi với bàng vuông ngoài đảo, và nhìn kỹ sẽ thấy hoa hai cây có chung kiểu "chùm nhị như tua". Với người vẽ, cây lộc vừng ven hồ là đề tài ba mùa ba bảng màu: đỏ cam trên nước xám (đông), đỏ hồng trên nền xanh non (xuân), chuỗi đỏ trên nền xanh thẫm (hè).

Sấu: vàng lá rồi xanh nõn

Sấu (Dracontomelon duperreanum) là cây gỗ lớn, tán rộng, được trồng nhiều trên phố Hà Nội từ lâu. Lá kép lông chim, lá chét to, mặt trên bóng. Suốt mùa hè và thu, tán sấu xanh thẫm, dày, rất mát.

Khoảng tháng 3–4, tuỳ năm, lá sấu già ngả vàng cam rồi rụng thành lớp trên vỉa hè. Rất nhanh sau đó, cành phủ lộc xanh nõn hơi ngả vàng, cùng những chùm hoa nhỏ màu trắng ngà, thơm nhẹ. Đến khoảng đầu hè, quả sấu xanh lớn dần; quả chín muộn chuyển vàng. Với người Hà Nội, màu của sấu gắn với vị: lộc vàng là mùa lá rụng, quả xanh là mùa nấu canh chua, ngâm đường.

Bài học màu từ sấu: màu lá rụng ấm và màu lộc mát xuất hiện cùng lúc, nên một con phố sấu tháng ba vừa vàng dưới đất vừa xanh trên cao.

Sưa: trơ cành rồi trắng hoa

Sưa (Dalbergia tonkinensis) là cây gỗ quý, lá kép lông chim với nhiều lá chét nhỏ, tán thưa và nhẹ. Cuối đông, sưa rụng lá gần hết, chỉ còn bộ khung cành xám mảnh trên nền trời. Khoảng cuối tháng 2 đến tháng 3, hoa trắng li ti bung ra cùng lúc với lá non xanh nhạt; hoa rụng nhanh, sau đó tán chuyển sang xanh nhạt rồi xanh. Quả sưa dẹt, mỏng, màu vàng nâu nhạt, treo trên cây vào mùa sau.

Sưa là ví dụ hay về cây "đổi màu bằng hoa": màu nổi bật nhất trong năm của nó không phải lá đỏ hay lá vàng mà là một lớp trắng phủ lên khung cành xám. Gỗ sưa có giá trị rất cao nên ở nhiều nơi cây trồng trên phố từng bị kẻ gian cưa trộm — một lý do để những hàng sưa còn lại được quý.

Cơm nguội: vàng rực đầu đông

Trên một số tuyến phố Hà Nội có những hàng cây người dân gọi là cơm nguội. Khoảng tháng 11 đến tháng 12, tuỳ năm, cả tán chuyển sang vàng tươi trong ít tuần rồi rụng, để lại cành trơ qua mùa đông, sang xuân mới ra lá mới. Tên gọi "cơm nguội" được dùng cho nhiều loài cây khác nhau ở các vùng, nên ở đây không nêu tên khoa học để tránh nhầm.

Điều làm hàng cơm nguội đáng chú ý là thời điểm: nó vàng đúng lúc cây bàng bắt đầu đỏ, lúc trời Hà Nội chuyển hanh khô, nắng vàng nhạt. Hai mảng màu vàng tươi và đỏ son trên cùng một khu phố là thứ hiếm hoi khiến người ta nói Hà Nội cũng có "mùa thu lá vàng", dù ngắn ngủi.

Màu vàng của cơm nguội là vàng trong, gần như không pha nâu, khác hẳn vàng cam của lá sấu tháng ba hay vàng nâu của lá xà cừ. Khi nắng hanh chiếu ngược qua tán, cả hàng cây sáng lên như đèn; khi trời âm u, sắc vàng ấy vẫn giữ được độ sáng trên nền trời xám. Người vẽ nên dùng vàng chanh pha chút vàng tươi cho tán cơm nguội, và chỉ thêm nâu ở lớp lá rụng dưới gốc.

Bốn cây, một năm màu

Đặt bốn cây lên một vòng năm, ta có: đầu đông vàng (cơm nguội), giữa – cuối đông đỏ (lộc vừng, cùng bàng), cuối đông sang xuân trắng (sưa), xuân vàng – xanh nõn (sấu), hè đỏ chuỗi hoa (lộc vừng). Mốc nào cũng có thể lệch vài tuần theo thời tiết.

Bảng màu bốn cây đổi sắc

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.

Góc nhìn hôm nay: nhận ra bốn cây khi chưa đổi màu

Muốn đón được lúc cây đổi sắc, cần nhận ra cây từ trước. Vài dấu hiệu dễ nhớ:

• Lộc vừng: lá đơn thuôn, mép răng cưa nhỏ, cây hay đứng ven nước, thân thường xù xì, nhiều cây được uốn thế.
• Sấu: cây to, lá kép lông chim với lá chét lớn, bóng; mùa hè có quả xanh tròn.
• Sưa: lá kép lông chim với nhiều lá chét nhỏ, tán thưa, nhẹ như rèm.
• Cơm nguội: dễ nhận nhất vào mùa vàng lá; ngoài mùa ấy, hỏi người dân trên phố là cách nhanh nhất.

Bài tập làm ngay: trên đường đi hằng ngày, tìm xem có cây nào trong bốn cây này. Đánh dấu chúng trên một bản đồ tự vẽ (không cần chính xác), mỗi cây một chấm màu theo màu nó sẽ đổi. Rồi đặt lời nhắc vào những tháng tương ứng để quay lại nhìn. Một năm sau, bạn sẽ có "bản đồ màu" của con đường mình đi.