Rừng khộp Tây Nguyên: cánh rừng rụng lá theo mùa khô đổi màu ra sao

Rừng khộp là kiểu rừng thưa cây họ Dầu ở tây Tây Nguyên, nổi bật nhất ở Đắk Lắk và phía tây Gia Lai, có đặc điểm rụng lá vào mùa khô. Từ khoảng cuối năm đến tháng 3, tháng 4, lá dầu to chuyển vàng, nâu đỏ rồi rụng thành lớp dày, cỏ dưới tán cháy vàng, nhiều nơi đen tro vì cháy lướt; khi những cơn mưa đầu mùa đến, cả cánh rừng bung lá non đỏ hồng và xanh tươi trong ít tuần. Đây là cánh rừng đổi màu rõ nhất Việt Nam theo mùa mưa – khô.

Rừng khộp là gì

Trong sách lâm học, rừng khộp được xếp vào nhóm rừng thưa cây lá rộng rụng lá, ưu thế là các loài họ Dầu. Kiểu rừng này phân bố trên vùng thấp khô hạn của bán đảo Đông Dương: Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar và tây Tây Nguyên Việt Nam. Vườn quốc gia Yok Đôn ở Đắk Lắk là nơi giữ diện tích rừng khộp lớn và điển hình nhất của Việt Nam.

Rừng khộp khác hẳn hình dung về "rừng rậm nhiệt đới": cây không cao lắm, tán thưa, ánh nắng rọi xuống tận mặt đất; dưới tán là thảm cỏ, cây bụi thấp; đất thường nghèo, nhiều sỏi sạn và đá ong. Một số loài cây tiêu biểu:

• Dầu đồng (Dipterocarpus tuberculatus): lá rất to, rộng như chiếc quạt nan.
• Dầu trà beng (Dipterocarpus obtusifolius).
• Cẩm liên (Shorea siamensis) và cà chít (Shorea obtusa).
• Căm xe (Xylia xylocarpa) và một số loài chiêu liêu.

Mùa khô: rừng ngả vàng, nâu đỏ rồi trơ cành

Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt: mùa mưa thường khoảng tháng 5 đến tháng 10, mùa khô khoảng tháng 11 đến tháng 4, xê dịch tuỳ năm. Vào mùa khô, đất rừng khộp cạn nước rất nhanh vì tầng đất mỏng. Lá dầu to thoát nhiều hơi nước, nên cây rụng lá để giảm mất nước — cùng một chiến lược với cây bàng, nhưng ở quy mô cả cánh rừng.

Diễn biến màu sắc thường như sau, tuỳ năm sớm muộn vài tuần:

1. Đầu mùa khô (khoảng cuối năm): tán còn xanh nhưng ngả vàng xanh, cỏ dưới tán bắt đầu vàng.
2. Giữa mùa khô (khoảng tháng 1 đến tháng 3): lá dầu chuyển vàng, vàng nâu, nâu đỏ rồi rụng; lớp lá khô dày, giòn, màu nâu cà phê phủ kín mặt đất; cỏ cháy vàng rơm.
3. Cuối mùa khô (khoảng tháng 3 đến tháng 4): nhiều cây gần như trơ cành, thân xám, trời trắng đục vì bụi và khói; những vệt đất cháy đen tro xen vàng cỏ.

Cháy dưới tán — lửa chạy lướt trên mặt đất đốt lá khô và cỏ — là chuyện thường gặp trong mùa khô ở rừng khộp. Nhiều loài cây ở đây có vỏ dày giúp chịu được những đám cháy nhẹ như vậy. Tuy nhiên cháy lan rộng do con người vẫn gây hại lớn cho rừng, nên không thể coi lửa là "chuyện tự nhiên" để mặc.

Đầu mùa mưa: rừng bừng lá non

Ở nhiều cánh rừng khô nhiệt đới, một số cây bắt đầu ra lá mới ngay từ cuối mùa khô, trước cả cơn mưa đầu tiên; số khác chờ mưa. Khi mưa đến, thường khoảng tháng 4–5, rừng khộp đổi màu rất nhanh: lá non bung ra màu đỏ hồng, nâu đồng ở một số loài, xanh nõn ở nhiều loài khác; cỏ mọc lại xanh mướt trên nền đất còn vết cháy đen. Chỉ trong ít tuần, cánh rừng từ xám nâu chuyển sang xanh tươi lấm tấm đỏ.

Đây là khoảnh khắc màu đẹp và ngắn nhất của rừng khộp: đỏ hồng lá non – xanh nõn – đen tro – xám thân cây. Một bảng màu hiếm có, vì cùng lúc có cả dấu vết của mùa khô và sự sống của mùa mưa.

Quả của các loài dầu có hai cánh dài, khi rụng xoay tròn như chong chóng; ở một số loài, cánh quả non có sắc hồng đỏ, góp thêm một sắc ấm cho tán rừng vào thời điểm quả chín.

Bảng màu rừng khộp theo mùa

Mã màu gợi ý cho các thời điểm này (theo mắt, không phải mã chuẩn):

Rừng khộp khác "rừng mùa thu" xứ lạnh thế nào

Nhìn ảnh rừng khộp mùa khô, nhiều người liên tưởng tới rừng mùa thu ôn đới. Giống ở chỗ cả hai đều là rừng rụng lá theo mùa, có lớp lá khô phủ đất. Khác ở ba điểm: rừng khộp rụng lá vì khô chứ không vì lạnh; màu lá già thường vàng nâu, nâu đỏ đục chứ ít khi đỏ tươi rực rỡ; và cảnh đi kèm nắng gắt, trời trắng bụi chứ không phải trời thu mát trong. Muốn vẽ rừng khộp mùa khô cho thật, hãy giữ màu ấm và hơi khô, hơi bụi — tránh đỏ tươi, xanh lam đậm.

Góc nhìn hôm nay: đọc rừng khộp qua màu

Rừng khộp là một hệ sinh thái quan trọng, nơi sống của nhiều loài thú lớn và chim, đồng thời là kiểu rừng dễ bị thu hẹp do chuyển đổi đất và cháy. Hiểu màu của nó theo mùa cũng là hiểu nhịp sống của nó: màu vàng nâu không phải "rừng chết", mà là rừng đang nghỉ chờ mưa.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu giới thiệu của Vườn quốc gia Yok Đôn và sách giáo khoa Địa lí về các kiểu rừng Việt Nam; ảnh vệ tinh theo mùa (như những bộ ảnh của NASA Earth Observatory về rừng Đông Nam Á) cũng cho thấy rõ rừng khô Đông Dương đổi từ xanh sang nâu trong mùa khô.

Bài tập làm ngay: dù ở xa Tây Nguyên, bạn vẫn có thể tập "đọc" kiểu rừng này. Vẽ cùng một khung cảnh đơn giản — ba cây dầu, một dải cỏ, bầu trời — bốn lần theo bốn cột trong bảng trên: giữa mùa mưa, giữa mùa khô, cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Chỉ đổi màu, không đổi hình. Đặt bốn bức cạnh nhau, bạn sẽ thấy màu sắc kể lại cả một năm của cánh rừng.