Vì sao ao hồ chuyển xanh rêu, xanh đục: tảo và nước phú dưỡng

Ao hồ chuyển xanh rêu, xanh đục chủ yếu vì tảo: những sinh vật rất nhỏ có diệp lục sống lơ lửng trong nước. Khi nước nhận quá nhiều chất dinh dưỡng như đạm và lân từ phân bón, nước thải, thức ăn thừa, tảo sinh sôi dày đặc và nhuộm cả mặt hồ thành màu xanh lục; hiện tượng nước thừa dinh dưỡng ấy gọi là phú dưỡng. Màu xanh đục, váng xanh như sơn hay bọt xanh lam ở mép hồ là những dấu hiệu nên chú ý, vì một số loại tảo có thể sinh độc tố.

Tảo nhuộm nước như thế nào

Tảo là tên gọi chung cho nhiều nhóm sinh vật quang hợp sống trong nước, phần lớn nhỏ đến mức mắt thường không thấy từng con. Chúng có diệp lục như lá cây, cùng các sắc tố phụ khác. Khi chỉ có ít tảo, nước vẫn trong, có thể ánh xanh nhẹ. Khi tảo nhiều đến hàng triệu tế bào trong mỗi lít nước, mỗi tế bào là một hạt màu xanh lơ lửng, cả khối nước trông như pha bột rau.

Khác với nước phù sa, màu do tảo không lắng xuống khi để yên: tảo sống, bơi được hoặc có bọt khí giúp nổi, nên vẫn lơ lửng hoặc dồn lên mặt. Khác với nước màu trà, nước nhiều tảo thường đục, ánh sáng không đi xuyên được; đứng trên bờ chỉ nhìn được xuống vài gang tay là mất đáy.

Phú dưỡng: khi hồ được "bón phân" quá tay

Tảo cần ánh sáng, nhiệt độ ấm và chất dinh dưỡng, quan trọng nhất là đạm (nitơ) và lân (phốt pho). Trong một cái ao tự nhiên ít người tác động, lượng dinh dưỡng có hạn nên tảo chỉ ở mức vừa phải, cùng sống với rong, bèo, cá, tôm. Khi có thêm nguồn dinh dưỡng từ bên ngoài, cân bằng ấy bị lệch.

• Nước mưa chảy từ ruộng, vườn có bón phân xuống ao.
• Nước thải sinh hoạt, chất thải chăn nuôi chảy vào hồ.
• Thức ăn thừa trong ao nuôi cá, hồ cá cảnh, hoặc người đi dạo ném bánh mì cho cá quá nhiều.
• Lá rụng, bùn đáy tích tụ lâu năm cũng nhả dần dinh dưỡng trở lại nước.

Thừa dinh dưỡng, cộng với nắng nóng và nước đứng, tảo phát triển bùng lên trong vài ngày, gọi là tảo nở hoa. Khi tảo chết hàng loạt, vi khuẩn phân huỷ chúng dùng nhiều ô xy trong nước. Cá có thể nổi đầu, chết, nước bốc mùi, màu chuyển từ xanh lục sang nâu xám, đen. Đó là lý do một hồ xanh đậm quá mức không phải dấu hiệu "nhiều sự sống", mà thường là một hệ đang mất cân bằng.

Mỗi nhóm tảo một sắc

Không phải mọi mặt hồ có tảo đều cùng một màu xanh. Tuỳ nhóm tảo chiếm ưu thế mà màu nước khác nhau:

Tảo lục: xanh như súp rau

Tảo lục có sắc tố gần giống lá cây, làm nước xanh lục đục, đều màu, như nước canh rau ngót. Đây là màu hay gặp ở ao nuôi cá, hồ nhỏ trong khu dân cư vào mùa nóng.

Vi khuẩn lam: váng xanh như sơn đổ

Vi khuẩn lam, quen gọi là tảo lam, có thêm sắc tố màu xanh lam bên cạnh diệp lục. Khi phát triển mạnh, chúng thường nổi thành váng trên mặt nước, gom về góc hồ thuận gió, trông như ai đổ sơn xanh lá đặc. Khi tế bào chết và vỡ ra, sắc tố lam thoát ra nước, mép hồ có thể có những vệt xanh lam ngọc lạ mắt. Một số loài vi khuẩn lam sinh độc tố, nên mặt nước như vậy không nên tắm, không cho chó, trâu bò uống.

Tảo silic: nâu vàng

Nhóm tảo silic có thêm sắc tố vàng nâu, khi chiếm ưu thế làm nước ngả nâu vàng, đôi khi bám thành lớp nâu nhớt trên đá và rễ cây dưới nước.

Bèo tấm và rêu nước: không phải tảo lơ lửng

Một tấm thảm xanh tươi, phẳng như nhung phủ kín mặt ao thường là bèo tấm, một loại thực vật có hoa rất nhỏ, không phải tảo. Những búi sợi xanh mềm như tóc, nổi lềnh bềnh hoặc bám bờ là tảo sợi, dân gian hay gọi là rêu nước. Cả hai cũng ưa nước giàu dinh dưỡng, nhưng màu của chúng là màu của bề mặt, bên dưới nước có thể vẫn khá trong.

Bảng đọc màu nước ao hồ

Bảng dưới đây chỉ là cách đoán ban đầu bằng mắt. Muốn biết chắc tảo gì, có độc hay không, phải lấy mẫu xét nghiệm.

Hai gương mặt của một cái hồ nông

Các nhà sinh thái học hay mô tả hồ nông có hai trạng thái thường gặp. Ở trạng thái thứ nhất, nước trong, rong và cây thuỷ sinh mọc dưới đáy, chúng hút bớt dinh dưỡng và giữ bùn đáy không bị khuấy lên, nên tảo khó bùng phát. Ở trạng thái thứ hai, nước đục xanh vì tảo, ánh sáng không xuống tới đáy nên rong chết, bùn dễ bị khuấy, dinh dưỡng càng thoát ra, tảo càng nhiều. Mỗi trạng thái tự giữ mình, nên một hồ đã xanh đục thì thường khó tự trong lại nếu không giảm nguồn dinh dưỡng và phục hồi rong, cây thuỷ sinh.

Điều này giải thích vì sao hai cái ao cạnh nhau trong cùng một làng có thể một cái trong thấy cá bơi, một cái xanh như nước rau: khác nhau ở chỗ cái nào nhận nước thải, cái nào còn rong, còn bờ cỏ lọc nước.

Màu hồ đổi theo mùa và theo ngày

Ở Việt Nam, những tháng nóng, nắng nhiều thường là lúc tảo phát triển mạnh nhất; mặt hồ trong thành phố xanh đậm lên rõ. Sau một trận mưa lớn, nước có thể đục nâu do bùn đất chảy vào, rồi vài ngày sau lại xanh lên vì mưa mang theo cả dinh dưỡng. Gió cũng làm màu đổi: một ngày lặng gió, váng tảo nổi lên mặt; hôm có gió, nước bị khuấy đều, màu xanh lan khắp. Màu ta thấy còn trộn với bầu trời phản chiếu, nên cùng một cái hồ, ngày nắng xanh tươi hơn ngày âm u.

Người Hà Nội quen với màu xanh lục đặc trưng của nước Hồ Gươm; các quan sát cho thấy màu ấy gắn với tảo sống trong hồ. Màu xanh lục vừa phải của một hồ cảnh không có nghĩa là hồ bẩn; chỉ khi xanh quá đặc, có váng, có mùi mới là điều đáng lo.

Quan sát an toàn và cách tả màu nước ao

Muốn biết nước ao nhà mình ra sao, múc một cốc thuỷ tinh trong, đặt trước tờ giấy trắng. Thấy hạt xanh li ti lơ lửng là tảo; thấy sợi dài là tảo sợi; nước trong mà mặt ao xanh là bèo. Một cách đoán thô hay được nhắc là lấy que dài khều thử lớp váng: nếu váng bám lên que thành sợi, đó thường là tảo sợi; nếu trôi ra như sơn loãng, có khả năng là vi khuẩn lam. Đây chỉ là đoán, không thay xét nghiệm. Luôn đeo găng hoặc rửa tay kỹ, không để trẻ con nghịch nước có váng.

Khi tả trong bài văn, đừng chỉ viết "nước ao xanh". Hãy nói rõ: xanh trong thấy rong, xanh rêu đục, xanh như nước rau, váng xanh lá chuối đặc quánh, mặt ao phủ bèo tấm xanh mướt. Khi vẽ, nước nhiều tảo dùng xanh lục pha chút vàng và xám, ít phản chiếu; nước trong thì để phản chiếu bầu trời và bóng cây rõ hơn.