Chợ phiên vùng cao và chợ quê: đọc những mảng màu của một phiên chợ

Chợ là nơi màu sắc của một vùng dồn lại trong vài giờ: màu nông sản theo mùa, màu áo quần của người đi chợ và màu những tấm che nắng che mưa. Chợ phiên vùng cao rực lên nhờ trang phục các dân tộc đặt trên nền núi xám xanh; chợ quê đồng bằng là một bảng màu của rau, quả, thúng mủng và nón lá; chợ nổi miền Tây thì đặt cả bảng màu ấy lên mặt nước phù sa. Bài này đọc từng loại chợ như một bức tranh, chỉ ra vì sao chợ "đẹp" và đưa ra bảng màu gợi ý.

Vì sao chợ là nơi nhiều màu nhất trong một vùng

Ở ngoài đồng, ngoài núi, màu được trải rộng: một sườn núi là một màu xanh, một cánh đồng là một màu vàng. Ở chợ, những thứ ấy bị thu nhỏ và xếp sát nhau: rổ ớt đỏ cạnh mớ rau xanh, cạnh nải chuối vàng, cạnh tấm vải chàm. Khoảng cách giữa các màu chỉ còn một gang tay. Mắt người nhìn một khu chợ vì thế thấy màu dày đặc hơn hẳn mọi khung cảnh xung quanh.

Thêm nữa, chợ là nơi người ta mặc đẹp. Ở vùng cao, đi chợ phiên là dịp gặp gỡ, nên nhiều người diện trang phục đẹp nhất. Ở đồng bằng ngày Tết, chợ quê là nơi bày hoa, câu đối, đồ thờ. Màu ở chợ vì thế không chỉ là màu hàng hoá mà là màu của một dịp đặc biệt.

Chợ phiên vùng cao: màu người trên nền núi

Chợ phiên ở vùng núi phía Bắc họp theo phiên, mỗi chợ một ngày nhất định trong chu kỳ, người từ các bản xa đi bộ, đi xe từ sáng sớm. Các chợ được nhắc nhiều như Bắc Hà (Lào Cai), Đồng Văn, Mèo Vạc (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang) và nhiều chợ nhỏ trong các thung lũng.

Ba lớp màu của chợ phiên

• Nền: núi đá xám, sườn núi xanh thẫm, mái nhà xám nâu, sương sớm trắng đục. Đây là nền lạnh, ít màu.
• Người: trang phục là lớp màu nổi bật nhất. Phụ nữ Mông Hoa nổi tiếng với váy áo nhiều mảng hồng, đỏ, xanh lá, vàng xếp lớp; người Dao Đỏ có khăn đội đầu đỏ; nhiều nhóm khác mặc áo chàm sẫm điểm viền màu. Khi đám đông dày lên, những chấm hồng đỏ trên nền chàm và xám núi gần như "nhảy" lên.
• Hàng hoá: ngô vàng, gạo, rau cải xanh, ớt khô đỏ, thịt, dao rựa, đồ đan mây tre nâu, chum rượu, vải vóc, cả gia súc ở khu chợ riêng.

Về nguồn gốc và ý nghĩa các màu trong trang phục, nhuộm chàm, hoa văn thổ cẩm — đó là một đề tài văn hoá riêng. Ở đây chỉ đọc màu như một người vẽ: trang phục là lớp màu ấm, rực, chuyển động trên một nền lạnh, đứng yên.

Màu chợ đổi theo giờ

Sáng sớm, sương còn dày, màu hiện ra mờ và lạnh, mọi thứ ngả xám xanh. Khi sương tan và nắng chiếu vào thung lũng, màu bật lên rõ dần — người đi chợ hay ví như "chợ mới tỉnh". Gần trưa, chợ đông nhất, màu dày nhất. Chiều tan chợ, những vệt màu lại tản ra theo các con đường lên núi, nhỏ dần như những chấm tô lẻ.

Chợ quê đồng bằng: bảng màu của bếp

Chợ quê Bắc Bộ hay chợ quê Nam Bộ đều là nơi họp sớm, gần đình, gần bến, gần ngã ba đường. Bảng màu ở đây là bảng màu của mâm cơm:

• Xanh: rau muống, rau cải, mồng tơi, bầu, bí xanh, lá chuối gói hàng. Có tới cả chục sắc xanh khác nhau trên một sạp rau.
• Đỏ: ớt, cà chua, gấc mùa đông, thịt, cá đỏ. Những chấm đỏ nhỏ làm sạp rau trông tươi hẳn.
• Vàng, cam: chuối chín, bí đỏ, hồng, cam, quýt, nghệ tươi.
• Tím: cà tím, khoai lang tím, bắp cải tím ở chợ nay.
• Nâu, trắng: thúng, mủng, rổ rá tre, nón lá trắng ngà, gạo, đậu phụ.

Trước đây, áo nâu, áo đen của người đi chợ và nón lá trắng làm nền trung tính cho hàng hoá rực rỡ. Ngày nay nền ấy được thay bằng ô dù, bạt nilon xanh lam, đỏ, cam và quần áo nhiều màu. Chợ vì thế sặc sỡ hơn, nhưng hàng hoá lại kém nổi hơn — một ví dụ thú vị về chuyện nền quá nhiều màu làm mất màu nhấn.

Chợ nổi miền Tây: màu hàng hoá trên mặt nước

Chợ nổi trên sông ở đồng bằng sông Cửu Long, như ở vùng Cái Răng (Cần Thơ), là nơi mua bán từ ghe sang ghe. Nền ở đây là nước phù sa màu nâu vàng, cây ven sông xanh, trời sáng. Trên nền ấy, ghe chở đầy bí đỏ cam, khóm vàng xanh, dưa hấu xanh sọc, khoai lang, củ cải trắng, hàng chồng lên nhau thành những khối màu lớn.

Điểm đặc biệt là cây bẹo: cây sào dựng trên ghe, treo mẫu thứ hàng mà ghe bán. Từ xa nhìn lại, những cây bẹo treo trái, củ lủng lẳng là những chấm màu cao nhất trong cảnh, vừa là "biển hiệu" vừa là màu nhấn tự nhiên.

So sánh màu ba kiểu chợ

Bảng màu gợi ý: chợ phiên vùng cao khi sương tan

Mã HEX là gợi ý theo mắt, lấy từ cảnh chợ phiên điển hình, không đại diện cho trang phục của dân tộc nào cụ thể.

Tỉ lệ gợi ý: xám đá và trắng sương chiếm phần lớn, chàm sẫm khoảng một phần năm, còn hồng, đỏ, xanh lá, vàng chỉ là những chấm rải rác. Nếu đổi tỉ lệ, cho hồng đỏ chiếm nhiều, bức tranh sẽ thành không khí lễ hội đô thị, mất chất núi.

Học được gì về màu từ một khu chợ

1. Màu rực cần nền lặng. Chợ phiên đẹp vì nền núi xám; chợ quê xưa đẹp vì nền áo nâu, nón trắng.
2. Màu nhỏ, dày đặc tạo cảm giác sôi động hơn màu lớn, ít mảng. Chợ trông "đông vui" nhờ những chấm màu xếp sát nhau.
3. Màu tự nhiên của nông sản hiếm khi lệch nhau — ớt, chuối, rau cùng một ánh sáng ngoài trời. Thứ hay làm lệch là bạt nhựa, bao bì công nghiệp.
4. Màu đổi theo mùa: chợ mùa đông có su hào, bắp cải xanh xám; chợ mùa hè có vải, nhãn, xoài; chợ giáp Tết có hoa, lá dong, gấc đỏ.

Góc nhìn hôm nay

• Bài tập quan sát: đi chợ gần nhà, chọn một sạp, liệt kê mọi màu nhìn thấy theo thứ tự diện tích từ lớn đến nhỏ. Bạn vừa làm xong một bảng màu thật.
• Bài tập cho học sinh: tả một góc chợ chỉ bằng màu sắc và âm thanh, không dùng chữ "đẹp". Đây là cách luyện văn tả cảnh rất hiệu quả.
• Tôn trọng người ở chợ: chợ là nơi người ta mua bán, không phải sân khấu. Muốn chụp người, hãy hỏi; mua một món nhỏ là cách mở lời tử tế.
• Đọc thêm: các khu trưng bày trang phục các dân tộc ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội) giúp hiểu đúng các mảng màu trên áo váy.