Màu vàng Pháp ở Hà Nội và các đô thị Việt: từ đâu ra, phối thế nào

"Màu vàng Pháp" là cách người Việt gọi sắc vàng đất trên tường các công trình và biệt thự xây thời Pháp thuộc ở Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng, Đà Lạt và nhiều thị xã khác. Gốc của nó gần như chắc chắn nằm ở truyền thống tường vôi pha bột màu vàng đất của châu Âu, nhất là miền nam nước Pháp và vùng Địa Trung Hải; còn chuyện vì sao nó trở nên phổ biến đến mức thành "màu nhận diện" của kiến trúc thuộc địa thì có nhiều giải thích, chưa có văn bản nào quy định rõ. Đi kèm sắc vàng ấy luôn là gờ chỉ trắng, cửa chớp xanh và mái ngói đỏ — một bộ bốn màu đáng học.

Nhận diện "vàng Pháp": không chỉ là một màu

Khi người Hà Nội nói một toà nhà "màu vàng Pháp", họ thường nghĩ tới một bức tranh có bốn thành phần:

• Tường vàng đất, sắc độ từ vàng kem đến vàng nghệ đậm, ít khi rực như vàng chanh.
• Gờ chỉ, khung cửa, phào trang trí màu trắng hoặc kem nhạt, chạy viền theo các tầng, cửa sổ, góc nhà.
• Cửa chớp gỗ sơn xanh lá thẫm, có nơi xanh rêu, xanh ngọc nhạt hoặc nâu.
• Mái ngói đỏ — ở biệt thự thường là ngói kiểu Marseille, tấm ngói phẳng có rãnh, đỏ cam khi mới, nâu sẫm khi cũ.

Chính sự đứng cạnh nhau của bốn màu này, cộng với cây xanh của các phố có hàng cây, làm nên ấn tượng "phố Pháp". Nếu chỉ sơn vàng mà bỏ gờ trắng và cửa xanh, toà nhà sẽ phẳng và kém duyên hẳn.

Những công trình tiêu biểu

Ở Hà Nội, những công trình xây đầu thế kỷ 20 quanh khu phía nam hồ Hoàn Kiếm và khu Ba Đình là nơi dễ thấy nhất. Phủ Toàn quyền Đông Dương, xây khoảng 1900–1906, nay là Phủ Chủ tịch, là ví dụ được nhắc nhiều nhất với tường vàng, mái dốc và khung cửa trắng. Trụ sở Bộ Ngoại giao ngày nay, vốn là Sở Tài chính Đông Dương do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế những năm 1920, cũng mang tường vàng. Các dãy biệt thự trên những phố có hàng cây ở khu phố Pháp — nhiều căn xây trong thập niên 1920–1930 — đa phần vàng, có căn kem, có căn hồng nhạt.

Ở Sài Gòn (nay TP.HCM), Bưu điện Trung tâm (xây cuối thế kỷ 19) và trụ sở UBND Thành phố (xưa là Toà Thị chính) có tường vàng kem với phào trắng. Đà Lạt có nhiều biệt thự vàng nhạt nép dưới rừng thông. Hải Phòng có nhiều dãy phố thời Pháp, tường vàng bạc màu đứng cạnh hàng cây.

Cần lưu ý: không phải công trình thời Pháp nào cũng vàng. Nhà hát Lớn Hà Nội thường mang màu kem ngả vàng; nhiều nhà thờ là đá xám hoặc gạch; khách sạn, ngân hàng có toà trắng, có toà xám. Vàng là phổ biến, không phải bắt buộc.

Màu vàng ấy từ đâu ra: các cách giải thích

Truyền thống tường vôi vàng đất ở châu Âu

Đây là phần chắc chắn nhất. Ở miền nam nước Pháp, Ý, Tây Ban Nha và nhiều vùng Địa Trung Hải, tường trát vôi pha bột màu đất vàng, đất cam, đất đỏ là cách hoàn thiện truyền thống hàng trăm năm. Bột màu đất (ochre, sienna) rẻ, bền dưới nắng, không phai thành màu lạ. Người Pháp sang Đông Dương mang theo thói quen xây dựng của họ, và thợ địa phương học lại kỹ thuật này.

Một màu "công sở" dễ nhận ra

Có ý kiến cho rằng màu vàng dần thành dấu hiệu của các công trình hành chính, để phân biệt với nhà dân. Ý này nghe hợp lý vì nhiều công sở cùng màu, nhưng cho đến nay chưa thấy văn bản quy định nào được công bố rõ ràng. Nên coi là giả thuyết.

Hợp khí hậu nóng ẩm

Màu sáng hấp thụ ít nhiệt hơn màu tối — đó là vật lý cơ bản. Trắng thì phản xạ tốt hơn nữa nhưng chói và nhanh ố dưới mưa phùn, rêu mốc. Vàng đất là điểm giữa: đủ sáng để mát, đủ "đậm" để che vết ố. Đây là lý do thực dụng hay được nhắc, cũng là cảm nhận chứ chưa phải kết luận của một nghiên cứu cụ thể.

Thói quen nối dài sau thời Pháp

Sau khi người Pháp rời đi, các công trình vẫn được sửa và sơn lại theo màu cũ. Nhiều công trình mới cũng chọn vàng vì muốn "hợp" với khu phố. Thế là sắc vàng tiếp tục lan, đến mức ngày nay người ta gọi chung là "màu vàng Pháp" cả cho những ngôi nhà xây vài chục năm gần đây.

Bảng so sánh: vàng Pháp, vàng Hội An, vàng chùa

Đọc màu một con phố Pháp ở Hà Nội

Một phố có hàng cây cổ thụ ở khu phố Pháp là bài học phối màu rất hay, vì ở đó tường vàng không bao giờ đứng một mình.

• Tán cây làm lọc sáng. Nắng đi qua lá sấu, lá sao đen, lá xà cừ rơi xuống tường thành những đốm vàng sáng trên nền vàng tối. Tường vàng dưới bóng cây gần như ngả xanh ô liu.
• Mùa đổi, tường "đổi" theo. Mùa cây thay lá (thường khoảng tháng 3–4 với nhiều cây trên phố Hà Nội), lá non xanh vàng làm tường trông sáng hẳn lên. Mùa đông trời chì, tường vàng trở thành nguồn ấm hiếm hoi của cả con phố.
• Cửa chớp xanh là màu bổ sung tự nhiên. Xanh lá thẫm làm vàng nổi lên mà không gắt — một cặp màu dễ chịu hơn nhiều so với vàng đặt cạnh xanh lam tươi.
• Gờ trắng là đường kẻ. Nó chia mảng tường lớn ra thành từng ô, giúp mắt đọc được nhịp tầng, nhịp cửa.

Bảng màu gợi ý: biệt thự vàng phố cây

Mã HEX dưới đây là gợi ý, lấy theo mắt từ một biệt thự điển hình dưới hàng cây vào sáng nắng nhẹ, không phải mã chuẩn.

Khi sơn lại: giữ màu hay đổi màu

Các công trình thời Pháp được sơn lại định kỳ, và mỗi lần như vậy lại có câu hỏi: sơn đúng màu nào? Một lớp sơn công nghiệp mới thường rực và phẳng hơn lớp vôi cũ, nên dù cùng "vàng", toà nhà vẫn trông khác. Một số dự án trùng tu trên thế giới cạo từng lớp sơn để tìm lớp màu gốc trước khi sơn lại — cách làm được giới bảo tồn khuyến khích. Với nhà riêng, người chủ có thể học tinh thần ấy: tìm màu cũ dưới lớp sơn bong ở góc khuất trước khi chọn màu mới.

Cũng nên tránh hai lỗi hay gặp khi muốn "làm cho giống phố Pháp": dùng vàng chanh quá tươi, và sơn gờ chỉ cùng màu tường. Cái thứ nhất làm toà nhà rẻ đi, cái thứ hai làm mất hết đường nét.

Góc nhìn hôm nay

• Đi bộ một vòng có chủ đích: chọn một phố cũ, đếm xem có bao nhiêu sắc vàng khác nhau, bao nhiêu nhà giữ cửa chớp xanh. Bạn sẽ nhận ra "vàng Pháp" là một họ màu, không phải một màu.
• Sách nên tìm: các khảo cứu về kiến trúc Pháp ở Hà Nội và Đông Dương, trong đó có những nghiên cứu về Ernest Hébrard và phong cách Đông Dương; sách ảnh tư liệu Hà Nội đầu thế kỷ 20.
• Bài tập cho người vẽ: vẽ một mặt tiền chỉ với bốn màu vàng – trắng – xanh lá thẫm – đỏ ngói, rồi thêm tán cây ở phía trước. Bạn sẽ thấy tán cây làm bức tranh "ra phố" ngay.