Phố cổ Hội An vì sao sơn màu vàng: các giả thuyết và bảng màu phố

Phố cổ Hội An sơn màu vàng vì sao thì đến nay chưa có tư liệu nào trả lời chắc chắn. Có nhiều cách giải thích cùng tồn tại: kỹ thuật quét vôi pha màu đất từ trước khi có sơn công nghiệp, ảnh hưởng của lối sơn công sở thời Pháp, lý do thực dụng như che vết ẩm sau mùa lũ, và cả việc quản lý bảo tồn những thập niên gần đây làm cho sắc vàng đồng đều hơn. Bài này trình bày từng giả thuyết, nói rõ chỗ nào đã chắc, chỗ nào chỉ là cách hiểu, rồi đọc kỹ bảng màu của cả khu phố — không chỉ riêng bức tường vàng.

Hội An bây giờ ở đâu và màu vàng nằm ở chỗ nào

Hội An nằm bên bờ bắc sông Thu Bồn, gần cửa Đại, nay thuộc TP Đà Nẵng (trước thuộc tỉnh Quảng Nam). Khu phố cổ được UNESCO ghi vào danh sách Di sản Thế giới năm 1999, với lý do chính là một thương cảng Đông Nam Á còn giữ được khá nguyên vẹn dấu vết giao thương từ khoảng thế kỷ 16 đến thế kỷ 19, nơi người Việt, người Hoa, người Nhật và thương nhân phương Tây từng qua lại.

Điều đáng để ý đầu tiên: màu vàng ở Hội An không phủ hết mọi thứ. Nó nằm chủ yếu trên tường mặt tiền và tường hồi của các dãy nhà phố dọc đường Trần Phú, Nguyễn Thái Học, Bạch Đằng. Mái thì là ngói âm dương nâu đỏ; cửa, cột, ván bưng là gỗ nâu sẫm; hội quán người Hoa có mảng đỏ, xanh lam, vàng kim của gốm và sơn son thếp vàng. Nói "Hội An màu vàng" thật ra là nói về một lớp da tường, đặt giữa một bộ khung gỗ và mái ngói đã có từ lâu.

Điều đã chắc: tường cổ xưa là vôi, không phải sơn

Nhà phố truyền thống Hội An là nhà ống, mặt tiền hẹp, kéo sâu ra phía sau, khung gỗ chịu lực, tường gạch xây bằng vữa vôi. Lớp hoàn thiện ngoài cùng của tường gạch ở vùng này, như ở nhiều nơi khác tại Việt Nam trước thế kỷ 20, là vôi quét: vôi tôi pha loãng, quét nhiều lớp. Vôi để nguyên cho màu trắng ngà; muốn có màu thì người thợ pha thêm bột màu khoáng hoặc đất màu.

Đây là điểm quan trọng để hiểu sắc vàng Hội An. Một lớp vôi pha đất vàng không cho ra một màu phẳng như sơn nước. Nó loang, chỗ đậm chỗ nhạt, hút ẩm rồi khô ra thành những vệt mây. Theo năm tháng, rêu, bụi, nước lũ và nắng phủ thêm lên đó những vệt xám, xanh và nâu. Cái "vàng cũ" mà nhiều người mê ở Hội An chính là kết quả của chất liệu ấy, không phải của một mã màu.

Các giả thuyết về nguồn gốc màu vàng

Dưới đây là những cách giải thích hay gặp trong sách báo và lời kể. Không cái nào đã được chứng minh bằng tư liệu gốc, và chúng không loại trừ nhau — rất có thể nhiều nguyên nhân cùng góp phần.

1. Màu vàng là màu sẵn có, rẻ nhất của vôi pha đất

Đất có nhiều oxit sắt ngậm nước cho màu vàng đất (người làm màu gọi chung là màu ochre), loại bột màu khoáng rẻ và bền vào bậc nhất trên thế giới. Ở rất nhiều thị trấn cổ của vùng Địa Trung Hải, Mỹ Latinh hay Đông Nam Á, tường vôi vàng đất xuất hiện độc lập vì cùng một lý do: dễ kiếm, bền nắng. Theo cách hiểu này, Hội An vàng đơn giản vì vôi vàng là lựa chọn tự nhiên của thợ xây miền Trung khi muốn tường có màu.

2. Ảnh hưởng của lối sơn công sở thời Pháp

Từ cuối thế kỷ 19, nhiều công trình hành chính, trường học, nhà ở do người Pháp xây tại Đông Dương có tường vàng, thường được gọi nôm là "vàng Pháp". Hội An có một số nhà xây hoặc sửa thời kỳ này, nhất là dọc đường Bạch Đằng và Phan Bội Châu. Giả thuyết cho rằng thói quen sơn vàng lan từ các công trình ấy sang nhà phố. Điểm yếu: không có văn bản nào cho thấy chính quyền thời đó bắt dân Hội An sơn vàng.

3. Lý do thực dụng: chống ẩm, chịu lũ, đỡ chói

Hội An gần như năm nào cũng ngập khi lũ sông Thu Bồn lên vào khoảng tháng 10, tháng 11. Sau mỗi trận lũ, tường để lại một vạch nước và những mảng ố. Trên nền trắng, vết ố hiện rõ; trên nền vàng đất, nó hoà vào. Thêm nữa, tường trắng dưới nắng miền Trung rất chói, còn vàng đất dịu mắt hơn. Đây là cách giải thích người dân hay đưa ra, hợp lý về cảm giác, nhưng cũng chưa có khảo sát nào chứng minh.

4. Cách giải thích theo ngũ hành

Có người cho rằng màu vàng thuộc hành Thổ, ứng với sự ổn định, hợp với nơi buôn bán. Đây là một cách gán nghĩa dân gian, đọc cho vui thì được, nhưng không nên coi là lý do lịch sử khi không có ghi chép nào của người xây nhà nói vậy.

5. Bảo tồn và du lịch làm sắc vàng đồng đều hơn

Từ khi khu phố cổ được bảo tồn và trở thành điểm đến đông khách, việc tu sửa mặt tiền phải theo quy định quản lý di tích. Một số ý kiến cho rằng chính giai đoạn này làm cho màu vàng trở thành "màu nhận diện", phủ đều hơn so với phố xưa vốn có thể nhiều sắc độ hơn. Muốn tự kiểm, cách tốt nhất là so ảnh tư liệu cũ ở các cuộc trưng bày ảnh, sách ảnh về Hội An với ảnh ngày nay, thay vì tin một lời kể.

So sánh nhanh các giả thuyết

Đọc bảng màu cả khu phố, không chỉ bức tường

Khi đứng giữa phố, mắt ta thấy vàng trước tiên vì nó chiếm diện tích lớn và sáng nhất. Nhưng cái làm Hội An "ra Hội An" là cách màu vàng đặt cạnh các màu khác. Một số điều có thể quan sát:

• Vàng nằm giữa hai lớp tối. Phía trên là mái ngói nâu đỏ sẫm, phủ rêu xám xanh; phía dưới là cửa gỗ nâu đen. Tường vàng được kẹp giữa, nên trông sáng hơn thực tế.
• Vàng ấm, bóng mát lại lạnh. Tường vàng trong bóng hiên hay bóng cây ngả sang vàng xám, xanh ô liu. Đây là lý do một bức ảnh chụp lúc trưa và một bức chụp trong bóng chiều cho hai màu vàng rất khác.
• Màu nhấn là những mảng nhỏ. Hoa giấy hồng tím rủ trên tường, đèn lồng đỏ, cánh cửa sơn xanh lam ở vài nhà, bảng gỗ chữ Hán sơn son. Mỗi thứ chiếm rất ít diện tích nhưng làm cả mảng vàng sống lên.
• Nước sông là mặt gương. Sông Thu Bồn nước xanh pha nâu phù sa, buổi chiều hắt lại màu vàng của dãy nhà Bạch Đằng, làm sắc vàng nhân đôi.

Bảng màu gợi ý: phố vàng Hội An

Các mã dưới đây là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh phố điển hình vào buổi chiều nắng nhẹ. Đây không phải mã chuẩn của "màu vàng Hội An" — vì không có màu chuẩn nào như vậy.

Mẹo dùng: để vàng chiếm phần lớn, hai màu nâu làm khung, xanh sông làm khoảng thở, còn hồng và đỏ chỉ nên là vài chấm. Nếu cho hồng và đỏ quá nhiều, bảng màu sẽ ngả sang lễ hội, mất cái trầm của phố cổ.

Vì sao màu vàng ở đây trông "cũ" mà không bẩn

Nhiều người sơn tường nhà mình màu vàng rồi thất vọng vì nó không giống Hội An. Lý do nằm ở ba điểm:

1. Bề mặt không phẳng. Vôi quét tay để lại vệt chổi và độ dày không đều, ánh sáng chạm vào tán ra mềm. Sơn công nghiệp lăn phẳng cho một mảng màu đều, sáng như nhựa.
2. Màu đã bạc. Sắc vàng sau vài mùa nắng mưa sẽ ngả bớt độ rực, gần với màu đất hơn. Một màu vàng mới tinh, quá rực, đặt cạnh mái ngói rêu sẽ lệch tông.
3. Có rêu, có vạch lũ. Những vệt xám xanh ở chân tường không phải khuyết điểm của bức tranh, mà là phần nối tường với mặt đất và nước.

Ở Hội An, chuyện trùng tu luôn đi kèm câu hỏi "màu mới có giống màu cũ không". Mỗi lần một công trình cổ được sửa và trông "mới quá", dư luận lại bàn. Điều đó cho thấy người ta yêu không phải màu vàng nói chung, mà là màu vàng có tuổi.

Góc nhìn hôm nay: mang được gì về từ phố vàng

• Một cách nhìn: màu của một khu phố là chuyện của chất liệu và thời gian, không chỉ là chuyện chọn màu. Khi đi bất kỳ phố cũ nào, hãy nhìn chân tường, mái và cửa trước khi nhìn bức tường lớn.
• Một bài tập: chụp cùng một bức tường vàng lúc 9 giờ sáng và lúc 4 giờ chiều, đặt hai ảnh cạnh nhau. Bạn sẽ thấy "màu vàng Hội An" thật ra là cả một dải.
• Đọc thêm: các ấn phẩm của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An, hồ sơ di sản của UNESCO về khu phố cổ (có mô tả kiến trúc nhà phố), và các nghiên cứu kiến trúc nhà phố Hội An do các nhóm Việt – Nhật thực hiện từ thập niên 1990.
• Hỏi người thật: người cao tuổi trong phố là nguồn tốt nhất để biết nhà mình xưa màu gì — và họ thường nhớ rất rõ.