Mái ngói đỏ, tường rêu: bảng màu làng quê Bắc Bộ và vì sao có màu ấy

Màu làng quê Bắc Bộ, nếu chỉ chọn ba sắc, là đỏ nâu của mái ngói, trắng xám của tường vôi và xanh của rêu bám trên cả hai. Ngói đỏ vì đất sét giàu sắt khi nung trong lò đủ không khí sẽ chuyển sang màu đỏ cam; tường trắng vì được quét vôi, thường quét lại mỗi dịp Tết; còn rêu xanh là chữ ký của khí hậu nồm ẩm mỗi mùa xuân. Thời gian trộn ba màu đó lại thành một gam nâu – xám – lục rất riêng mà người vẽ, người thiết kế có thể học trọn.

Ngói đỏ: màu của đất sét qua lửa

Ngói truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ làm từ đất sét, đóng khuôn, phơi rồi nung trong lò. Đất sét ở nhiều vùng đồng bằng chứa oxit sắt. Khi nung trong lò có đủ không khí, sắt chuyển sang dạng oxit cho màu đỏ cam — đó là lý do viên gạch, viên ngói mới ra lò đỏ rực. Nếu lò thiếu không khí, sản phẩm có thể ngả xám hoặc xám xanh; ở nhiều nơi trên thế giới người ta chủ động nung kiểu này để có gạch xám. Còn độ đậm nhạt của màu đỏ phụ thuộc loại đất, nhiệt độ và vị trí viên ngói trong lò, nên một mái ngói mới cũng hiếm khi đều màu tuyệt đối.

Các loại ngói thường gặp

• Ngói mũi hài: viên ngói mỏng, đầu dưới uốn tròn hoặc nhọn như mũi chiếc hài, lợp chồng nhiều lớp như vảy cá. Thường gặp trên mái đình, chùa và nhà khá giả xưa. Nhìn từ xa, mái mũi hài có những đường cong nhỏ lặp lại, bắt sáng thành nhịp.
• Ngói ta (ngói ri, ngói chiếu): viên nhỏ, phẳng hơn, lợp nhà dân phổ biến.
• Ngói tây: tấm lớn, có rãnh, xuất hiện từ thời Pháp, đến nay vẫn dùng nhiều ở nhà mái dốc.

Trước khi ngói thành phổ biến, phần đông nhà nông lợp rạ hoặc lá. Mái rạ mới vàng óng, sau một mùa mưa ngả xám nâu. Vì vậy cái "làng mái ngói đỏ" trong ký ức nhiều người là cảnh của vài thế hệ gần đây, khi ngói đã đủ rẻ để lợp nhà thường.

Tường vôi: màu trắng biết già

Nhà gạch ở làng quê Bắc Bộ xưa thường được trát vữa và quét nước vôi. Vôi mới quét có màu trắng hơi xanh, rất sáng. Chỉ sau một mùa mưa, nó bắt đầu ngả kem, rồi xám; chỗ nước mưa chảy từ mái xuống để lại những vệt sọc dọc; chân tường hắt đất bùn lên thành một dải nâu.

Tục quét lại vôi tường, vôi cổng, vôi gốc cây trước Tết là cách làng "làm mới" bảng màu mỗi năm. Vì thế cảnh làng ngày giáp Tết có màu trắng sáng hơn hẳn những tháng khác — một ví dụ hiếm hoi về màu cảnh thay đổi theo phong tục chứ không theo thời tiết.

Ở xứ Đoài, tường làm bằng đá ong và gạch trần có bảng màu khác hẳn, nâu đỏ lỗ chỗ — đó là một câu chuyện riêng.

Rêu và địa y: lớp màu sống phủ lên tất cả

Thứ làm mái ngói đỏ không còn đỏ chính là rêu và địa y. Mùa xuân Bắc Bộ có những đợt nồm, độ ẩm rất cao, mưa phùn kéo dài; rêu trên mái, chân tường, bậc giếng xanh mướt lên trong thời gian này. Đến mùa hanh khô, cùng đám rêu ấy co lại, ngả xám nâu.

Địa y thì khác: chúng là những đốm tròn bám chặt lên ngói, màu xám trắng, xanh xám, đôi khi vàng cam. Nhìn gần một viên ngói cũ, bạn sẽ thấy cả một bản đồ nhỏ của những vòng tròn màu đè lên nhau. Từ xa, chúng làm mái ngói ngả sang một màu nâu xám dịu.

Rêu cũng không mọc đều. Mặt mái ít nắng, phía khuất gió ẩm, chân tường gần ao, rãnh nước chảy là nơi xanh nhất. Đọc vệt rêu là đọc được hướng nắng và đường nước của ngôi nhà.

Mái ngói đổi màu theo năm tháng

Tốc độ đổi màu tuỳ nơi: mái gần ao, gần lũy tre, mặt quay về phía ít nắng sẽ già nhanh hơn. Bảng trên chỉ để hình dung, không phải mốc cố định.

Những mảng màu khác trong làng

• Sân gạch đỏ: nhà khá giả xưa lát sân gạch nung, mùa gặt phơi thóc vàng trên đó. Đỏ gạch và vàng thóc là một cặp màu ấm điển hình của làng.
• Đống rơm: rơm mới vàng tươi, qua mưa nắng ngả nâu xám, phía trong vẫn còn vàng. Đống rơm cạnh tường vôi là một bài học về hai sắc độ của cùng một gam ấm.
• Đình làng: mái ngói lớn, đầu đao cong, cột và kèo gỗ nâu sẫm đã lên nước. Màu tối của gỗ và mái làm khoảng sân trước đình như sáng hẳn.
• Giếng và bậc đá: đá xanh xám, rêu xanh, nước tối. Một góc màu lạnh giữa làng.
• Hàng rào: râm bụt hoa đỏ, cúc tần xanh xám, dây tơ hồng vàng. Những chấm đỏ râm bụt trên nền rào xanh là màu nhấn tự nhiên.
• Cây cau, cây mít, bụi chuối: ba sắc xanh khác hẳn nhau — xanh thân cau xám bạc, xanh mít đậm bóng, xanh chuối vàng non.

Bảng màu gợi ý: góc làng mái ngói

Mã HEX là gợi ý theo mắt từ một góc làng đồng bằng sau mưa xuân, khi rêu đang xanh.

Đặc điểm của bảng này: hầu như mọi màu đều đã "xỉn" bớt, không màu nào rực trừ đỏ râm bụt. Nếu thay đỏ ngói cũ bằng đỏ cam tươi, cả bảng màu sẽ thành làng mới xây, mất chất cũ.

Vì sao màu làng trông hài hoà

Có một lý do đơn giản: phần lớn vật liệu đều lấy từ đất và cây quanh làng. Ngói và gạch là đất sét địa phương nung lên; vôi từ đá vôi hoặc vỏ sò nung; gỗ, tre, rơm từ chính đồng ruộng. Thêm vào đó, cùng một thứ thời tiết — nồm, mưa phùn, nắng hè, hanh đông — phủ lên tất cả một lớp rêu bụi giống nhau. Kết quả là các màu cùng "họ", độ rực gần nhau, nên đặt cạnh nhau không ai lấn ai.

Đây cũng là lý do một ngôi nhà mới ốp gạch men bóng hay sơn xanh lá tươi trông lạc giữa làng cũ: vật liệu không cùng đất, màu không cùng tuổi.

Góc nhìn hôm nay

• Quan sát một mái nhà quen: mái nhà ông bà, mái đình làng. Chụp gần một viên ngói, đếm xem có mấy màu trên đó. Thường sẽ có ít nhất bốn: đỏ gốc, nâu bụi, xanh rêu, xám trắng địa y.
• Bài tập vẽ: vẽ một mái ngói ba lần — mái mới, mái vài năm, mái rất cũ — chỉ đổi lượng xám và xanh pha vào màu đỏ. Bạn sẽ hiểu "màu cũ" được tạo thế nào.
• Nơi xem làng cổ còn giữ mái ngói: nhiều làng ven Hà Nội và các tỉnh đồng bằng còn đình, chùa mái mũi hài; các làng được xếp hạng di tích thường giữ được cảnh gần nguyên vẹn nhất.
• Đọc thêm: sách về kiến trúc đình làng Việt và nhà ở truyền thống Bắc Bộ của các nhà nghiên cứu kiến trúc, dân tộc học.