Đá ong và gạch nung: màu nâu đỏ của làng cổ Đường Lâm và xứ Đoài

Màu của làng cổ Đường Lâm và xứ Đoài là màu nâu đỏ lỗ chỗ của đá ong, đi cùng đỏ cam của gạch nung và nâu sẫm của ngói cũ. Đá ong là một loại đất phong hoá giàu sắt, khi còn nằm dưới đất thì mềm đủ để cắt thành viên, đưa lên không khí thì cứng dần lại — nên người xứ Đoài dùng nó xây tường, cổng, giếng, thành luỹ suốt nhiều trăm năm. Bài này giải thích vì sao đá ong có màu ấy, đọc bảng màu của một con ngõ đá ong và đưa ra bảng màu gợi ý để dùng.

Đường Lâm và xứ Đoài ở đâu

"Xứ Đoài" là tên gọi cũ chỉ vùng phía tây kinh thành Thăng Long, quanh Sơn Tây, Ba Vì, Phúc Thọ, Thạch Thất ngày nay (thuộc Hà Nội), lan sang một phần đất Phú Thọ. Đây là vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và đồi núi thấp, nhiều gò đồi đất đỏ vàng — chính là nơi có các tầng đá ong.

Làng cổ Đường Lâm thuộc Sơn Tây, Hà Nội, quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền nên còn được gọi là "đất hai vua". Giữa thập niên 2000, Đường Lâm trở thành làng cổ đầu tiên của Việt Nam được xếp hạng di tích quốc gia. Điều làm nó khác các làng đồng bằng khác chính là vật liệu: tường đá ong chạy dọc các ngõ, cổng làng, nhà thờ họ, giếng nước.

Đá ong là gì, vì sao có màu nâu đỏ

Đá ong là tên tiếng Việt của một loại vật liệu mà giới khoa học quốc tế gọi là laterite. Chữ này được đặt từ đầu thế kỷ 19, khi nhà thực vật học người Scotland Francis Buchanan quan sát dân địa phương ở miền nam Ấn Độ cắt đất này thành khối để xây, và gọi theo chữ Latin later, nghĩa là viên gạch.

Đá ong hình thành ở vùng nóng ẩm, nơi mưa nhiều và nhiệt độ cao làm đá gốc phong hoá rất sâu. Nước mưa rửa trôi phần lớn các chất dễ tan, còn lại tích tụ những chất khó tan, nhất là oxit sắt và oxit nhôm. Oxit sắt cho màu đỏ, nâu đỏ, vàng nâu — cùng gốc màu với đất đỏ và với gỗ gỉ sét. Tầng đất giàu sắt này, gặp điều kiện mực nước ngầm lên xuống theo mùa, kết lại thành một khối có những mạch cứng xen lỗ rỗng.

Vì sao gọi là "đá ong"

Cắt ngang một viên đá ong sẽ thấy những lỗ nhỏ, hốc ngoằn ngoèo, phần vỏ cứng màu nâu sẫm bao quanh phần mềm màu vàng nhạt hoặc trắng xám. Nhìn giống tổ ong, nên mới thành tên. Chính cấu trúc này làm bức tường đá ong có bề mặt sần, bắt bóng tối ở từng lỗ, chứ không phẳng như tường gạch.

Mềm khi đào, cứng khi phơi

Người thợ đào xuống tầng đá ong, dùng dụng cụ cắt thành từng khối hình hộp khi đá còn ẩm và mềm tương đối. Đem lên, để khô ngoài không khí, đá cứng dần lên. Màu cũng đổi: viên mới cắt thường vàng nâu, loang trắng; sau thời gian phơi nắng mưa, bề mặt sẫm lại thành nâu đỏ, nâu tím, có chỗ gần như đen.

Đá ong được dùng vào đâu ở xứ Đoài

• Tường nhà, tường rào, tường ngõ: các viên đá ong xếp chồng, giữa các viên có khi là vữa vôi mỏng, có khi xếp khít. Những con ngõ hẹp hai bên là tường đá ong cao quá đầu người là hình ảnh đặc trưng của Đường Lâm.
• Cổng làng, cổng nhà: trụ cổng đá ong, mái ngói phía trên.
• Giếng: thành giếng, bậc giếng đá ong, quanh năm ẩm nên bám rêu xanh đen.
• Thành luỹ: Thành cổ Sơn Tây, xây dưới thời vua Minh Mạng (thường được ghi năm 1822), dùng đá ong làm vật liệu chính cho tường thành — một khối màu nâu đỏ lớn giữa cây xanh và hào nước.
• Chùa, đình, lăng mộ: nền, bậc, tường bao.

Bên cạnh đá ong, nhà Đường Lâm còn dùng gạch nung đỏ, ngói ta, gỗ. Nhiều ngôi nhà có tường bao đá ong nhưng nhà chính là khung gỗ, tường gạch, mái ngói. Vì vậy bảng màu của làng là sự pha trộn giữa nâu đỏ đá ong, đỏ cam gạch và nâu đen gỗ.

Đọc màu một con ngõ đá ong

Đứng trong một con ngõ đá ong vào buổi sáng, bạn có thể thấy những lớp màu sau, từ dưới lên:

1. Nền ngõ: gạch nghiêng hoặc gạch lát đỏ đã mòn, ngả hồng xám, kẽ gạch xanh rêu.
2. Chân tường: đá ong sẫm nhất, nâu tím đến đen vì ẩm, rêu bám dày.
3. Thân tường: nâu đỏ chủ đạo, từng viên một sắc độ hơi khác, lỗ ong in những chấm tối nhỏ. Mặt nào nắng chiếu thì ngả cam.
4. Mép trên tường: thường có một lớp ngói hoặc gạch lợp, hoặc cây leo, cỏ dại xanh.
5. Phía trên: tán cây (nhãn, mít, cau) xanh đậm, mái ngói thấp thoáng.

Điều thú vị là đá ong gần như "nuốt" ánh sáng nhờ bề mặt lỗ chỗ. Một bức tường đá ong dưới nắng gắt vẫn không chói, khác hẳn tường vôi trắng hay tường sơn. Đó là lý do ngõ đá ong cho cảm giác mát, trầm, dù màu của nó là màu ấm.

So sánh ba vật liệu màu đất

Bảng màu gợi ý: ngõ đá ong Đường Lâm

Mã HEX dưới đây là gợi ý, lấy theo mắt từ một ngõ đá ong buổi sáng có nắng xiên. Mỗi viên đá một màu, nên không có mã chuẩn nào.

Bảng này "ấm" đến mức gần như không có màu lạnh. Hai màu xanh là van xả: thiếu chúng, mọi thứ sẽ đặc lại. Khi dùng cho thiết kế, có thể để nâu đỏ và hồng xám làm nền, xanh tán nhãn làm điểm nghỉ, vàng lõi đá làm điểm sáng.

Đá ong và bảo tồn: màu có giữ được không

Ở các làng cổ, một bức tường đá ong đổ hay một ngôi nhà xây mới luôn đặt ra câu hỏi về màu. Nhà mới xây bằng gạch đỏ tươi, trát xi măng, sơn màu sáng cạnh tường đá ong trăm năm tạo ra một vết đứt rõ trong bảng màu của làng. Ngược lại, đá ong mới khai thác dùng để sửa tường thì vàng nâu, sáng hơn nhiều so với đá cũ, phải vài năm mới "nhập" màu.

Bài học chung cho người thiết kế: một vật liệu tự nhiên đẹp không chỉ vì màu của nó, mà vì nó già đi cùng với cảnh. Chọn vật liệu có khả năng ngả màu theo thời gian thường bền đẹp hơn chọn một màu rực ngay từ đầu.

Góc nhìn hôm nay

• Nhìn gần một viên đá ong: nếu có dịp tới Đường Lâm hay Thành cổ Sơn Tây, hãy nhìn thật gần một viên đá. Phân biệt phần vỏ cứng sẫm màu và phần lõi nhạt; đó là cấu trúc làm nên tên gọi.
• Bài tập cho người vẽ: vẽ một bức tường đá ong bằng cách tô nền nâu đỏ trước, rồi chấm những lỗ nhỏ màu nâu tím, thêm vài chấm vàng lõi. Đừng kẻ mạch quá đều, vì tường đá ong không thẳng như gạch.
• Đọc thêm: tài liệu giới thiệu của Ban quản lý di tích làng cổ Đường Lâm, sách về địa chất – thổ nhưỡng Việt Nam ở phần đất feralit và laterite, sách về thành luỹ thời Nguyễn.