Nhà trình tường: màu đất vàng của những làng vùng cao phía Bắc

Nhà trình tường là nhà có tường làm bằng đất nện chặt trong khuôn ván, phổ biến ở nhiều làng người Hà Nhì, Mông, Lô Lô trên vùng cao phía Bắc. Màu của chúng chính là màu đất tại chỗ: vàng đất, nâu vàng, có nơi ngả hồng hay xám, tuỳ tầng đất người ta đào lên. Vì đất lấy ngay quanh làng, bức tường gần như "mọc" ra từ sườn đồi — đó là lý do một bản nhà trình tường trông hoà vào núi như thế.

Nhà trình tường có ở đâu

Kiểu nhà này gặp ở nhiều nơi trên vùng núi cao phía Bắc, nơi mùa đông lạnh, gió mạnh và gỗ lớn ngày càng hiếm. Một số vùng được nhắc nhiều:

• Vùng Y Tý (Lào Cai) — làng người Hà Nhì với nhà tường đất, mái cỏ tranh dày, nhiều ngôi trông như cây nấm giữa ruộng bậc thang và mây.
• Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang) — làng người Mông với nhà tường đất, mái ngói âm dương, bao quanh là hàng rào đá xếp khan.
• Một số bản Hà Nhì ở Lai Châu, Điện Biên và làng người Lô Lô ở vùng cực bắc.

Mỗi nơi một cách làm mái, một cách bố trí sân, nhưng điểm chung là bức tường đất dày, ít cửa sổ, giữ ấm cho mùa đông vùng cao.

Tường đất được làm thế nào

Cách làm truyền thống được mô tả khá thống nhất qua các tư liệu dân tộc học và lời kể của người làm nhà:

1. Chọn đất: đất sét pha có độ dính vừa phải, đào ở quanh làng. Người làm nhà loại bỏ rễ cây, đá lớn. Có nơi trộn thêm rơm, cỏ, sỏi nhỏ.
2. Làm móng: chân tường thường kê đá để chống ẩm và chống nước mưa xói.
3. Dựng khuôn ván: hai tấm ván gỗ song song, cố định bằng cọc và đai.
4. Đổ và nện: đổ đất ẩm vào khuôn từng lớp mỏng, dùng chày gỗ nện thật chặt. Đầy khuôn thì tháo ra, dịch lên hoặc sang ngang, làm tiếp.
5. Để khô: tường khô dần, co nhẹ, rồi lợp mái.

Tường thường dày vài chục phân, có nhà gần nửa mét. Lớp đất dày ấy giữ nhiệt tốt: ban ngày hấp thụ nắng, ban đêm toả ra từ từ, giúp trong nhà đỡ lạnh hơn ngoài trời. Ở những vùng có sương muối, đó là lợi thế lớn.

Vì sao màu tường mỗi bản một khác

Màu của tường trình chính là màu của đất đào lên, nên nó khác theo địa chất từng nơi:

• Vàng đất, vàng nâu: phổ biến nhất, do oxit sắt ngậm nước trong đất.
• Nâu đỏ, hồng đất: ở nơi đất giàu sắt và ít ngậm nước hơn.
• Xám, nâu xám: ở nơi đất pha nhiều sét xám hoặc mùn.

Ngay trong một ngôi nhà cũng có thể thấy những dải màu ngang hơi khác nhau, vì mỗi mẻ đất đào lên ở độ sâu khác nhau. Những vân ngang ấy, cùng các lỗ tròn nhỏ của cọc khuôn còn để lại, làm bức tường trình có nhịp điệu riêng, như những lớp trầm tích được dựng đứng.

Theo thời gian, nước mưa xói những rãnh dọc nhỏ trên mặt tường, chân tường sẫm lại vì ẩm, khói bếp làm phần tường gần mái và quanh cửa ám đen. Một bức tường trình vài chục năm tuổi vì thế có ba vùng màu: chân tường sẫm, thân tường vàng đất, đầu tường ám khói.

Mái nhà: lớp màu thứ hai

Hai kiểu mái đầu tiên cho ra hai bảng màu rất khác nhau: tường vàng đất dưới mái tranh xám nâu cho cảm giác mềm, tròn; tường vàng đất dưới mái ngói âm dương đen xám cho cảm giác chắc, cứng, hợp với cảnh đá tai mèo xung quanh. Mái tôn mới thì thường làm lệch bảng màu vì bóng và chói.

Bảng màu một bản nhà trình tường theo mùa

Bức tường thì gần như đứng yên về màu, nhưng cảnh quanh nó đổi liên tục, và chính sự đổi này làm cho màu đất "đổi tính":

• Mùa đông – đầu xuân: trời xám, sương mù, ruộng nghỉ. Tường vàng đất trở thành mảng ấm nhất trong cảnh. Hoa đào, hoa mận nở trắng hồng quanh nhà dịp Tết (sớm muộn tuỳ năm) đặt cạnh tường đất là một cặp màu dịu.
• Mùa hè: ruộng bậc thang, nương ngô xanh đậm, mưa nhiều. Tường đất sẫm lại vì ẩm, chìm vào nền xanh.
• Mùa thu: lúa chín vàng trên ruộng bậc thang, ngô thu hoạch treo vàng dưới hiên, trên gác. Vàng của đất, vàng của lúa và vàng của ngô đứng cùng nhau thành một dải vàng ba sắc độ.
• Mùa khô hanh: đất ngoài sân, đường làng bạc đi, bụi vàng nhạt phủ lên tất cả. Tường và đường gần như cùng màu.

Bảng màu gợi ý: bản Hà Nhì tường đất mái tranh

Mã HEX là gợi ý theo mắt, từ cảnh bản tường đất buổi sáng sương tan, đầu mùa xuân.

Bảng màu này rất ít độ rực: gần như mọi màu đều pha xám. Đó là đặc trưng của cảnh vùng cao mùa sương. Muốn dùng cho một thiết kế, hãy giữ tỉ lệ xám – trắng sương lớn, để vàng đất làm "lò sưởi" của bố cục.

Nhà trình tường hôm nay

Nhiều bản đang thay nhà trình bằng nhà gạch, mái tôn. Lý do dễ hiểu: làm nhà trình tốn công nện, cần nhiều người, và tường đất phải được che mưa tốt. Tuy vậy, ở một số làng, nhà trình được giữ lại hoặc làm mới cho homestay, và kiến trúc đất nện cũng được giới kiến trúc sư quan tâm trở lại như một lối xây gần thiên nhiên.

Về màu, một bản trộn lẫn nhà trình và nhà gạch sơn xanh, hồng cho thấy rõ sự khác biệt: nhà đất luôn cùng tông với núi, còn màu sơn tổng hợp đứng riêng ra. Đây không phải chuyện đúng sai — người dân chọn nhà theo nhu cầu sống — nhưng là một bài học thị giác rõ ràng cho người thiết kế: vật liệu tại chỗ cho màu tại chỗ.

Góc nhìn hôm nay

• Nhìn kỹ vân tường: nếu có dịp gặp một ngôi nhà trình, hãy đếm số lớp nện trên một mét tường và tìm những lỗ cọc khuôn. Bạn sẽ hiểu bức tường đã được dựng lên ra sao.
• Bài tập màu: lấy một nắm đất ở nơi mình sống, hoà với ít nước rồi quét lên giấy. Đó chính là "màu trình tường" của quê bạn. So với đất ở nơi khác sẽ thấy khác nhau rõ rệt.
• Đọc thêm: các công trình dân tộc học về nhà ở của người Hà Nhì, người Mông; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có khu trưng bày nhà dân gian các dân tộc ngoài trời.
• Tôn trọng chủ nhà: nhà trình là nhà đang có người ở. Muốn chụp hay vào sân, hãy hỏi trước.