Hoa dại ven đường Việt Nam: những đốm màu ít ai gọi tên

Hoa dại ven đường Việt Nam thường gặp nhất là xuyến chi trắng nhị vàng, cỏ hôi (cứt lợn) tím nhạt, trinh nữ (xấu hổ) bông tròn hồng tím, thài lài lam, sài đất vàng, cỏ lào trắng phớt tím, cùng sim, mua, ngũ sắc, bìm bìm trên bờ bụi. Chúng nhỏ, mọc lẫn trong cỏ nên ít ai gọi tên, nhưng gộp lại thì làm thành những "đốm màu" chạy dọc mọi con đường quê, bờ ruộng, bãi đất trống. Biết tên vài loài là đủ để một lần đi bộ thành một lần đọc màu.

Màu của hoa dại: nhỏ, sáng và nhiều

So với hoa trồng, hoa dại ven đường có vài điểm chung dễ nhận ra. Bông thường nhỏ, mọc thành cụm hoặc rải rác dày. Màu hay gặp nhất là trắng, vàng, tím nhạt và hồng tím; đỏ tươi và cam rất hiếm trong cỏ dại thấp. Nhiều loài nở nhiều vào buổi sáng và khép lại khi nắng gắt hoặc khi chiều xuống.

Một cách giải thích phổ biến: cỏ dại ven đường phần lớn dựa vào ong, ruồi, bướm nhỏ — những côn trùng nhìn rõ vàng, lam, tím và cả tia cực tím, kém với đỏ. Dù lý do còn phức tạp hơn thế, nhận xét này giúp người xem cảnh: một con đường quê đầu hè thường có tông trắng – vàng – tím trên nền xanh cỏ và nâu đất, chứ không rực đỏ.

Những loài hay gặp, theo màu

Trắng

Xuyến chi (Bidens pilosa), còn gọi đơn buốt, cúc áo dại: bông nhỏ năm cánh trắng quanh một đĩa nhị vàng, mọc ở bãi trống, ven đường, gần như quanh năm. Quả có những gai nhỏ như kim, bám đầy quần áo khi đi qua. Một bãi xuyến chi nở nhìn xa như rắc muối trên cỏ.

Cỏ lào (Chromolaena odorata): cây bụi mọc rất nhanh trên đồi, bãi hoang, cụm hoa nhỏ màu trắng hơi phớt tím, lá có mùi hắc khi vò. Đây là loài xâm lấn, gốc châu Mỹ, phủ kín nhiều sườn đồi trung du và miền Trung.

Bông lau: cuối thu sang đông, ven sông, bãi bồi và sườn đồi trắng bạc những bông lau, gió thổi ngả cả một màu xám bạc. Đây là "hoa" của một loài cỏ lớn, mang màu của sợi lông hạt.

Tím nhạt và hồng tím

Cỏ hôi, cứt lợn (Ageratum conyzoides): cây thấp, cụm hoa như những chùm lông nhỏ màu tím nhạt hoặc trắng, lá có mùi hôi đặc trưng — tên gọi từ đó. Mọc ở ruộng bỏ hoang, vườn, bờ mương.

Trinh nữ, xấu hổ, mắc cỡ (Mimosa pudica): cây bò có gai nhỏ, lá kép cụp lại khi chạm vào, hoa là những quả cầu lông tơ màu hồng tím. Trẻ con nông thôn hầu như đứa nào cũng từng chạm cho lá cụp. Có một loài gần cùng chi là mai dương (Mimosa pigra), cây bụi to, gai nhiều, hoa cầu hồng nhạt, là loài xâm lấn gây hại cho nhiều vùng đất ngập nước ở đồng bằng sông Cửu Long.

Sim, mua trên đồi, ngũ sắc trên bờ rào và bìm bìm leo hàng rào là những mảng tím, hồng, vàng cam lớn hơn, đã có bài riêng trong danh mục này.

Vàng

Sài đất: cây bò sát đất, hoa dạng cúc nhỏ màu vàng tươi, mọc ở chỗ ẩm, bãi cỏ. Cần phân biệt với một loài cúc bò lá to hơn, hoa vàng tương tự, được trồng phủ nền và đã lan ra hoang dã ở nhiều nơi; tên gọi dân gian hai loài hay bị lẫn.

Rau sam: cây mọng nước bò sát đất ở sân, ruộng khô, hoa nhỏ vàng tươi, chỉ nở vào buổi sáng có nắng.

Lam

Thài lài (chi Commelina): hai cánh trên màu lam tươi, nở buổi sáng ở chỗ ẩm. Đây gần như là đốm lam thật duy nhất trong bãi cỏ ven đường.

Bảng nhận diện nhanh

Tên dân gian mỗi vùng khác nhau: cùng một cây có nơi gọi thế này, nơi gọi thế khác, và cùng một tên có khi chỉ hai cây khác nhau. Khi cần chắc chắn, hãy ghi tên khoa học, chụp ảnh cả hoa, lá, thân để tra.

Đọc màu một con đường quê theo mùa

Hoa dại không theo lịch chặt như hoa trồng, nhưng vẫn có nhịp. Ở đồng bằng Bắc Bộ, đầu xuân sau mưa phùn, bờ ruộng xanh non lấm tấm hoa trắng, vàng nhỏ. Đầu hè, cỏ cao, xuyến chi và cỏ hôi rộ; bìm bìm phủ hàng rào. Cuối thu, bông lau, bông cỏ may nhạt màu, cả bờ đê ngả vàng xám. Ở phía Nam, mùa mưa là mùa cỏ dại xanh tốt và hoa nhiều nhất; mùa khô, ven đường bạc màu, chỉ còn những loài chịu hạn như rau sam, trinh nữ.

Đây là những nét chung; từng năm, từng nơi đều khác tuỳ mưa nắng và tuỳ người ta phát cỏ lúc nào.

Bảng màu ven đường

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.

Cách dùng hay nhất của bảng này là rải nhỏ: nền xanh cỏ và nâu đất chiếm phần lớn, các màu hoa chỉ là những chấm li ti. Tô hoa dại to như hoa trồng là mất ngay cái chất "ven đường".

Góc nhìn hôm nay: "bản đồ màu" một quãng đường

Bài tập làm ngay, hợp cho cả nhà khi đi bộ: chọn một quãng đường quen chừng hai, ba trăm mét. Mang theo một tờ giấy chia sáu ô: trắng, vàng, tím, hồng, lam, khác. Mỗi khi thấy một loài hoa dại, đánh một dấu vào ô màu của nó (chỉ đếm loài, không đếm từng bông). Về nhà, xem màu nào nhiều nhất. Làm lại sau một tháng, bạn sẽ thấy con đường đổi bảng màu theo mùa.

Vài lưu ý an toàn và tôn trọng: không hái hoa trong vườn quốc gia, khu bảo tồn, khu di tích; hoa dại ven đường hái một vài bông để xem thì được, đừng nhổ cả cây. Không đưa hoa, lá, quả dại vào miệng — ngũ sắc và nhiều loài khác có độc. Trinh nữ, mai dương có gai; cỏ lào, cỏ hôi có thể làm ngứa với người da nhạy cảm. Với trẻ nhỏ, rửa tay sau khi chơi ngoài bãi cỏ.

Muốn nhận diện kỹ hơn, có thể tra Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ, hoặc chụp ảnh rõ hoa và lá để hỏi ở các nhóm yêu thực vật; các ứng dụng nhận diện cây bằng ảnh cũng hữu ích nhưng nên đối chiếu lại, vì chúng hay nhầm giữa các loài gần nhau.