Hoa màu trắng ở Việt Nam: sưa, ban, bưởi, hoa sữa, loa kèn

Những loài hoa trắng gắn với cảnh sắc Việt Nam nhiều nhất là hoa sưa và hoa bưởi đầu xuân Bắc Bộ, hoa ban trắng núi rừng Tây Bắc, loa kèn trắng tháng tư và hoa sữa cuối thu. Không bông nào trong số ấy trắng tinh như tờ giấy: sưa trắng hơi xanh, bưởi trắng sữa, ban trắng có vân tím, hoa sữa trắng ngà ngả xanh. Nhìn ra được cái "ngả" ấy là biết tô hoa trắng cho có hồn.

Hoa trắng không bao giờ chỉ là trắng

Cánh hoa trắng thường không chứa một sắc tố "trắng" nào; nó trắng vì ánh sáng bị tán xạ trong cấu trúc cánh. Chuyện vì sao như vậy để dành cho bài khoa học riêng. Ở đây, hệ quả thực tế mới quan trọng: hoa trắng nhận màu của mọi thứ quanh nó. Dưới nắng trưa, hoa trắng ngả vàng ấm. Trong bóng râm, mặt dưới cánh ngả xanh lam hoặc tím nhạt vì phản chiếu bầu trời. Gần lá xanh, mép hoa ánh xanh lục.

Đó là lý do tranh hoa trắng đẹp hiếm khi dùng màu trắng nhiều. Người vẽ để giấy trắng ở chỗ sáng nhất, còn phần lớn bông hoa được tô bằng xám ấm, xám lạnh, tím nhạt — những màu mà nhìn riêng thì không ai gọi là "trắng".

Hoa sưa: trắng như mưa bụi đầu xuân

Sưa (Dalbergia tonkinensis) là cây gỗ quý thuộc họ Đậu, được trồng nhiều ở Hà Nội và các tỉnh Bắc Bộ. Cuối đông, cây rụng lá; khoảng cuối tháng 2 đến tháng 3, hoa bung cùng lúc với những lá non đầu tiên. Mùa hoa sưa rất ngắn, thường rộ chỉ trong ít ngày đến khoảng một tuần, rồi cánh rụng trắng gốc cây. Năm nào trời ấm sớm hay rét muộn thì hoa xê dịch theo.

Hoa sưa nhỏ li ti, mọc thành chùm dày, nhìn từ xa cả tán như phủ một lớp sương. Sắc trắng ở đây hơi ngả xanh, vì giữa những chùm hoa lấp ló lá non xanh nhạt. Đừng nhầm hoa sưa với hoa sữa: hai cây khác hẳn nhau, hoa nở hai mùa khác nhau, mùi cũng khác — sưa thoảng nhẹ, sữa thơm nồng.

Hoa ban: trắng có vân tím của núi rừng

Ban (Bauhinia variegata) mọc tự nhiên và được trồng nhiều ở Tây Bắc — Điện Biên, Sơn La, Lai Châu — thường nở khoảng tháng 2 đến tháng 3, tuỳ độ cao và thời tiết. Hoa có năm cánh thuôn, cánh trên cùng thường có vân tím hoặc hồng nhạt chạy vào giữa; có cây cho hoa hồng tím cả bông. Lá ban rất dễ nhận: tròn, xẻ đôi ở đầu như móng bò.

Với đồng bào Thái, hoa ban không chỉ để ngắm: nụ và hoa non được dùng làm món ăn như nộm, xào. Về màu, hoa ban dạy một điều: một đường vân màu đủ làm hoa trắng có nét. Khi tô hoa ban, chỉ cần vài nét tím nhạt ở cánh trên là bông hoa đã khác hẳn một bông "trắng chung chung".

Hoa bưởi và loa kèn: trắng có hương

Hoa bưởi

Hoa bưởi nở ở miền Bắc thường khoảng tháng 2 đến tháng 3, cánh dày, trắng sữa, mặt cánh hơi bóng như sáp; giữa là chùm nhị vàng và bầu nhuỵ xanh. Hương bưởi đậm, ngày xưa được ướp trà, chưng cất làm "nước hoa bưởi" dùng gội đầu. Nhìn cận, hoa bưởi là trắng ấm, ngả kem, khác hẳn trắng lạnh của hoa sưa.

Loa kèn trắng

Loa kèn trắng, còn gọi huệ tây (Lilium longiflorum), là hoa của tháng tư Hà Nội, khi những gánh hàng hoa và xe đạp chở loa kèn xuất hiện trên phố. Mùa hoa ngắn, thường gói trong khoảng tháng 4, có năm sớm hay muộn một chút. Bông hoa dài hình kèn, phần ống gần cuống ánh xanh lục nhạt, loe ra trắng tinh ở miệng, nhị vàng phấn. Màu này rất hợp để luyện vẽ chuyển sắc: từ xanh nhạt sang trắng trên cùng một bông.

Hoa sữa: trắng ngà của cuối thu

Hoa sữa (Alstonia scholaris) là cây gỗ cao, lá mọc thành vòng như những chiếc ô xếp tầng. Cuối thu, thường khoảng tháng 10 đến tháng 11 ở Hà Nội, cây nở những chùm hoa nhỏ li ti màu trắng ngà ngả xanh, hương rất nồng, nhất là về đêm. Hương hoa sữa là đề tài gây tranh cãi: người thấy là "mùi Hà Nội", người thấy khó chịu, nhức đầu, nhất là khi nhà ở sát gốc cây.

Về màu, hoa sữa ít khi nổi bật như hoa sưa vì chùm hoa nhỏ, lẫn trong tán lá xanh thẫm. Đây là kiểu hoa "ngửi trước, thấy sau" — một ví dụ hay để nói với trẻ con rằng cảnh sắc không chỉ có màu.

Những loài hoa trắng khác

Nhiều loài hoa trắng tỏa hương mạnh về chiều tối và đêm. Các nhà sinh học cho rằng điều này liên quan đến côn trùng thụ phấn ban đêm như bướm đêm: trong bóng tối, màu trắng dễ thấy hơn các màu khác, cùng với mùi hương dẫn đường.

Bảng màu "trắng" lấy từ hoa Việt

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt. Chú ý: phần lớn là màu dùng để tô bóng của hoa trắng.

Góc nhìn hôm nay: tập nhìn màu của hoa trắng

Bài tập làm ngay: nhặt một bông hoa trắng (hoa rụng, hoặc hoa mua về) đặt lên một tờ giấy trắng cạnh cửa sổ. Câu hỏi đầu tiên: cái nào trắng hơn? Gần như luôn là tờ giấy. Câu hỏi thứ hai: mặt cánh hướng ra cửa sổ có màu gì, mặt cánh quay vào trong có màu gì? Bạn sẽ thấy ít nhất một chỗ ngả vàng và một chỗ ngả lam hoặc tím. Ghi lại ba màu ấy — đó là bộ màu để tô bông hoa ấy.

Với trẻ con, đây là cách đơn giản để giải thích "trắng cũng có nhiều màu". Với người thiết kế, đó là lý do nền "trắng ngà" hay "trắng kem" thường dễ chịu hơn trắng tuyệt đối trên màn hình.

Nếu muốn tra cứu cây, có thể đọc Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ. Khi nghe tên dân gian dễ lẫn như sưa – sữa, hãy hỏi thêm mùa hoa và mùi hương: sưa nở đầu xuân, thơm nhẹ; sữa nở cuối thu, thơm nồng.