Hoa màu tím ở Việt Nam: bằng lăng, sim, mua, lục bình và loài khác

Những loài hoa màu tím quen thuộc nhất ở Việt Nam là bằng lăng trên phố đầu hè, sim và mua trên đồi trung du, lục bình trôi trên sông miền Tây, cùng xoan, phượng tím, móng bò tím và nhiều dây leo ven đường. Mỗi loài một sắc tím khác nhau: có tím ngả lam như bằng lăng, có tím ngả hồng như sim, có tím nhạt như khói như hoa xoan. Biết nhìn ra độ "ngả" ấy là bước đầu để gọi đúng tên màu và tô lại cho giống.

Tím trong hoa: một câu về khoa học, phần còn lại là con mắt

Phần lớn sắc tím, tím hồng, tím lam ở cánh hoa đến từ nhóm sắc tố anthocyanin. Cùng một loại sắc tố nhưng có thể ra tím ngả đỏ hay tím ngả lam tuỳ độ chua trong tế bào, các chất đi kèm và cấu trúc cánh hoa. Cơ chế ấy để dành cho sách sinh học; ở đây, điều đáng mang về là: không có "một màu tím". Đặt ba bông hoa tím cạnh nhau trên tờ giấy trắng, bạn sẽ thấy ngay chúng lệch nhau rất xa.

Người vẽ thường chia tím làm ba nhóm để dễ pha:

• Tím ngả lam (tím lạnh): bằng lăng, phượng tím, hoa lục bình. Pha từ lam nhiều, đỏ ít.
• Tím ngả hồng (tím ấm): sim, mua, móng bò tím. Pha từ đỏ hồng nhiều, lam ít.
• Tím nhạt như sương: xoan, hoa cà, nhiều loài bìm bìm khi trời râm. Gần như là xám có pha một chút tím.

Bằng lăng: tím của phố đầu hè

Bằng lăng (Lagerstroemia speciosa) là cây bóng mát được trồng nhiều trên phố, sân trường, công sở từ Bắc vào Nam. Ở miền Bắc, hoa thường rộ khoảng tháng 5 đến tháng 7, cùng lúc với phượng; ở phía Nam có thể sớm hơn và rải rác hơn. Năm nào nắng nóng sớm, mưa sớm thì mùa hoa cũng xê dịch vài tuần.

Chi tiết đáng nhìn kỹ là cánh hoa: mỏng, nhăn như giấy nhún, mép gợn sóng, ở giữa là chùm nhị vàng. Vì cánh mỏng nên khi nắng chiếu xuyên qua, chùm hoa trên cao trông sáng và lam hơn hẳn so với hoa rụng dưới đất. Hoa sắp tàn thường bạc dần, có cây ngả hồng nhạt, có cây ngả trắng. Một cây bằng lăng vì thế cùng lúc có ba bốn sắc tím từ đậm đến phai — đó là lý do tán bằng lăng nhìn xa không bị "bệt".

Sau mùa hoa, quả khô màu nâu tròn như hạt cườm treo đến tận mùa đông. Cuối năm, ở miền Bắc, lá bằng lăng già thường ngả đỏ cam trước khi rụng — một lần đổi sắc nữa ít người để ý.

Sim và mua: tím của đồi trung du

Hoa sim

Sim (Rhodomyrtus tomentosa) là cây bụi mọc trên đồi đất nghèo, nhiều nắng, từ trung du Bắc Bộ đến ven biển miền Trung. Hoa năm cánh, màu hồng tím, giữa là một búi nhị dày. Hoa mới nở đậm, sang ngày thứ hai thứ ba phai dần thành hồng nhạt rồi gần trắng, nên trên một bụi sim luôn có cả bông đậm lẫn bông nhạt. Sau hoa là quả sim chín tím đen, vỏ có lớp lông mịn, ăn được.

Cụm từ "tím hoa sim" đã thành tên một sắc màu trong tiếng Việt, phần lớn nhờ bài thơ Màu tím hoa sim của Hữu Loan. Nếu cần tả, "tím hoa sim" là tím ngả hồng, hơi đục, không phải tím lam.

Hoa mua

Mua (chi Melastoma) thường mọc lẫn với sim, cỏ tranh, trên đồi và ven rừng. Hoa năm cánh rộng, tím hồng tươi hơn sim, mặt cánh hơi bóng. Điều thú vị nằm ở nhị: mua có hai kiểu nhị khác nhau, một kiểu ngắn màu vàng nổi bật ở giữa, một kiểu dài màu tím cong như móc câu. Các nhà thực vật học cho rằng kiểu nhị vàng chủ yếu "mời" ong đến lấy phấn ăn, còn kiểu nhị tím dài mới làm việc thụ phấn. Với người vẽ, đó là một bài học màu rất gọn: một đốm vàng giữa nền tím làm bông hoa sáng lên.

Lục bình: tím trôi trên sông

Lục bình, còn gọi bèo tây, bèo Nhật, có tên khoa học Pontederia crassipes (nhiều tài liệu cũ ghi Eichhornia crassipes). Cây gốc Nam Mỹ, du nhập vào châu Á từ lâu và nay phủ kín nhiều sông rạch, ao hồ khắp Việt Nam. Ở đồng bằng sông Cửu Long, những bè lục bình trôi theo con nước là một phần quen thuộc của cảnh sông.

Hoa lục bình mọc thành cụm đứng, sáu cánh màu tím nhạt ngả lam. Cánh trên cùng có một đốm vàng tươi viền tím đậm, trông như mắt lông công. Nhìn từ xa, cả bè lục bình là một dải xanh bóng lấm tấm tím; lại gần mới thấy cái đốm vàng nhỏ — đúng kiểu "màu nhấn" mà người phối màu hay tìm.

Cũng cần nói thẳng: lục bình là loài xâm lấn, phát triển rất nhanh, làm tắc dòng chảy và che mất ánh sáng của mặt nước. Thân lục bình phơi khô được đan thành giỏ, thảm — một cách tận dụng phổ biến ở miền Tây.

Những loài tím khác dễ gặp

Hai lưu ý khi đọc bảng: thứ nhất, mùa hoa là khoảng thường gặp, năm rét đậm hay nắng sớm có thể lệch vài tuần. Thứ hai, phượng tím không cùng họ với phượng vĩ đỏ; hai cây chỉ giống nhau ở cái tên và kiểu lá kép lăn tăn.

Chữ "tím hoa cà" trong tiếng Việt chỉ sắc tím nhạt pha xám, chính là màu cánh hoa cà tím ngoài ruộng — không phải màu quả cà tím đậm bóng.

Bảng màu tím lấy từ hoa Việt

Mã màu dưới đây là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ những bông hoa điển hình dưới ánh sáng ban ngày, không phải mã chuẩn của loài nào.

Mẹo dùng: tím đứng cạnh vàng và xanh lá đậm thì rõ nhất. Muốn cả mảng tím không bị "nặng", hãy để vài chỗ tím phai và trắng — đúng như cây bằng lăng tự làm.

Góc nhìn hôm nay: nhìn tím cho đúng và một bài tập

Hoa tím là loại hoa khó chụp và khó tô nhất. Nhiều người chụp ảnh nhận thấy máy ảnh, điện thoại hay đẩy hoa tím về phía xanh lam hơn mắt thấy, nhất là dưới nắng gắt. Khi vẽ theo ảnh, nên so lại với bông hoa thật, hoặc ít nhất kéo ảnh ngả ấm một chút.

Bài tập làm ngay: nhặt ba bông hoa tím khác loài (hoa rụng, đừng bẻ cành), đặt cạnh nhau trên tờ giấy trắng gần cửa sổ. Trả lời ba câu: bông nào ngả lam, bông nào ngả hồng? Bông nào đậm nhất ở mép, bông nào đậm nhất ở giữa? Nhị màu gì? Sau đó tô lại bằng bất cứ thứ gì có sẵn. Chỉ một lần làm như vậy, bạn sẽ không bao giờ tô bằng lăng và sim cùng một cây bút nữa.

Muốn đọc thêm về cây, có thể tra Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ và đối chiếu tên khoa học trên cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Kew. Tên dân gian mỗi vùng mỗi khác; tên khoa học giúp khỏi nhầm.