Hoa màu vàng ở Việt Nam: mai, điên điển, muồng hoàng yến, dã quỳ

Hoa màu vàng tiêu biểu của Việt Nam là mai vàng ngày Tết phương Nam, điên điển mùa nước nổi miền Tây, muồng hoàng yến mùa khô nắng gắt và dã quỳ đầu mùa khô Tây Nguyên. Bốn loài vàng theo bốn sắc: mai vàng tươi trong, điên điển vàng ươm, muồng hoàng yến vàng chanh, dã quỳ vàng cam đậm. Vàng là màu sáng nhất trong các màu hoa, nên chỉ cần một đám nhỏ là đủ làm cả khung cảnh sáng lên.

Vàng của hoa đến từ đâu

Phần lớn sắc vàng và vàng cam ở cánh hoa đến từ carotenoid, cùng họ sắc tố làm cà rốt màu cam. Một số loài có sắc vàng chanh từ những sắc tố thuộc nhóm flavonoid. Điểm thú vị mà mắt người không thấy được: nhiều hoa vàng có vùng giữa hấp thụ tia cực tím, nên dưới mắt ong, bông hoa có một "tâm" sẫm như hồng tâm chỉ đường vào mật.

Với người xem cảnh và người vẽ, ý cần mang về là vàng có ít nhất ba nhóm khác nhau:

• Vàng chanh (vàng lạnh, hơi ngả xanh): muồng hoàng yến, hoa keo, hoa cải.
• Vàng tươi trong (vàng giữa): mai vàng, hoa mướp, hoa bí.
• Vàng cam, vàng nghệ (vàng ấm): dã quỳ, cúc vạn thọ, hướng dương.

Pha nhầm vàng chanh cho dã quỳ là bức tranh mất ngay cái nắng cao nguyên.

Mai vàng: vàng của Tết phương Nam

Mai vàng (Ochna integerrima) mọc hoang trong nhiều vùng rừng thưa và được trồng làm cảnh nhiều nhất ở miền Trung, miền Nam. Hoa thường năm cánh mỏng, vàng tươi, nhị dài mảnh; nhiều giống được chọn lọc cho hoa nhiều cánh, cánh to. Mai trồng trong vườn nở đúng dịp Tết là nhờ người trồng tuốt lá trước Tết một khoảng, thường vào khoảng giữa tháng Chạp âm lịch, xê dịch tuỳ thời tiết năm đó: trời nắng ấm thì tuốt muộn hơn, trời lạnh thì tuốt sớm hơn. Mai mọc tự nhiên không ai tuốt lá thì nở rải rác vào mùa khô, không hẹn ngày.

Một chi tiết màu ít người để ý: sau khi cánh vàng rụng, đài hoa của mai chuyển dần sang đỏ, ôm lấy những quả nhỏ màu xanh rồi đen bóng. Một cành mai sau Tết vì thế có đủ vàng, xanh non của lộc, đỏ của đài và đen của quả — một bảng màu rất "Tết" mà không cần thêm gì.

Điên điển: vàng của mùa nước nổi

Điên điển (chi Sesbania) là cây bụi thân mềm, mọc ven kênh rạch, ruộng trũng đồng bằng sông Cửu Long. Mùa nước nổi, thường khoảng tháng 8 đến tháng 11 tuỳ năm nước lên sớm hay muộn, cây trổ chùm hoa vàng ươm rủ xuống sát mặt nước. Hoa có dạng cánh bướm như hoa đậu, cánh trên to, có khi lấm tấm chấm nâu.

Với người miền Tây, điên điển trước hết là món ăn: nấu canh chua, xào, làm gỏi, muối chua. Với người nhìn màu, đó là một bài học về vàng trên nền nâu đục: nước phù sa mùa lũ màu nâu đỏ, hoa điên điển vàng ấm nổi lên rất êm, không chói. Thêm chút xanh của lá điên điển và trắng hồng của bông súng là đủ một bảng màu mùa nước.

Muồng hoàng yến: vàng chanh giữa mùa khô

Muồng hoàng yến (Cassia fistula), ở phía Nam còn gọi là bò cạp nước hay bọ cạp vàng, là cây gỗ nhỡ trồng nhiều trên đường phố, khuôn viên từ miền Trung vào Nam. Cây nở vào giữa mùa khô nóng; ở phía Nam thường khoảng tháng 3 đến tháng 5, có năm sớm hoặc muộn hơn. Lúc ấy cây rụng bớt lá, những chùm hoa dài rủ xuống như chuỗi đèn lồng nhỏ màu vàng chanh. Ở Thái Lan, hoa này được coi là quốc hoa.

Vàng hoàng yến khác vàng mai ở chỗ nó trong và lạnh hơn, hơi ngả xanh lá. Khi gió thổi, cả cây đung đưa, nắng chiếu qua những cánh mỏng, chùm hoa phía trong tán lại ngả xanh vì lẫn bóng lá. Quả muồng hoàng yến dài, tròn như cái ống, chín màu nâu đen, treo lâu trên cây.

Dã quỳ: vàng cam của cao nguyên

Dã quỳ (Tithonia diversifolia) có gốc Trung Mỹ, được đưa vào Việt Nam rồi lan rộng trên đồi, ven đường, ven rẫy ở Tây Nguyên và Đà Lạt. Hoa thuộc họ Cúc, mỗi "bông" thực ra là một đầu gồm nhiều hoa nhỏ: vòng ngoài là cánh vàng cam, giữa là đĩa vàng sẫm. Mùa hoa thường khoảng tháng 10 đến tháng 12, khi mùa mưa vừa dứt và trời cao nguyên bắt đầu trong xanh; năm mưa kéo dài thì hoa muộn hơn.

Dã quỳ là bài học về vàng cam trên nền lam: trời cao nguyên đầu mùa khô xanh đậm, đất đỏ bazan, hoa vàng cam — ba màu ấy đi với nhau gần như lúc nào cũng đẹp. Dã quỳ mọc rất khoẻ, lấn đất nhanh, nên ở nhiều nơi người ta coi là cây dại cần kiểm soát.

Những sắc vàng khác quanh ta

Trong bảng, cúc vạn thọ và hoa cải là hai mảng vàng rộng nhất: một thuộc vườn Tết, một thuộc đồng ruộng mùa đông. Chúng khác nhau rõ: vạn thọ ngả cam, ấm; cải ngả chanh, lạnh.

Bảng màu vàng lấy từ hoa Việt

Mã HEX dưới đây là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ hoa điển hình dưới nắng ban ngày.

Góc nhìn hôm nay: vàng dễ chói, dùng cho khéo

Vàng là màu có độ sáng cao nhất trong các màu tươi. Trong tranh, một mảng vàng nhỏ đã kéo mắt; mảng vàng lớn nếu không có chỗ nghỉ sẽ làm mỏi mắt. Thiên nhiên tự cân bằng điều đó: cây mai có lộc xanh, đồi dã quỳ có trời lam, cánh đồng cải có đất nâu và sương xám.

Một mẹo khi tô hoa vàng: đừng dùng nâu hay đen để vẽ bóng cho cánh vàng, bông hoa sẽ bẩn ngay. Bóng của vàng chanh nên ngả xanh lục nhạt; bóng của vàng cam nên ngả đỏ cam hoặc nâu đỏ.

Bài tập làm ngay: tìm ba thứ màu vàng của tự nhiên trong một buổi — một bông hoa, một chiếc lá úa, một quả chín. Xếp chúng từ vàng chanh đến vàng cam. Sau đó thử đặt từng thứ lên nền xanh lam (một tấm vải, một cuốn vở bìa xanh) và nền nâu: bạn sẽ thấy vàng nào hợp nền nào, đúng như cảnh dã quỳ dưới trời xanh hay điên điển trên nước phù sa.