Hoa màu đỏ ở Việt Nam: phượng, gạo, vông, chuông đỏ và các sắc đỏ

Hoa màu đỏ nổi bật nhất trong cảnh sắc Việt Nam là phượng vĩ đầu hè, hoa gạo cuối đông đầu xuân, hoa vông trên cành trụi lá và chuông đỏ (sò đo cam) trên những tán cây cao. Bốn loài này đỏ theo bốn kiểu khác nhau: phượng đỏ son ngả cam, gạo đỏ cam đặc như sáp, vông đỏ tươi như mỏ chim, chuông đỏ đỏ cam viền vàng. Cùng là "đỏ" nhưng đặt cạnh nhau là thấy ngay chúng không thể dùng chung một màu khi tô.

Vì sao hoa đỏ nổi lên giữa cảnh

Mắt người nhìn đỏ trên nền lá xanh rất rõ, vì đỏ và xanh lá nằm gần hai đầu đối nhau của vòng màu. Chuyện hoa "dùng" màu để làm gì đã có nhiều sách bàn; chỉ một ý nên nhớ: ong nhìn kém ở vùng đỏ, nên nhiều loài hoa đỏ có hình ống, nhiều mật lại hay được chim ghé thăm. Đứng dưới một cây gạo hay cây vông đang hoa, bạn sẽ thấy chào mào, sáo, chim sâu ríu rít — đó không phải tình cờ.

Điều đáng mang về hơn là cách đọc từng sắc đỏ. Người vẽ hay chia:

• Đỏ ngả cam (đỏ ấm): phượng, gạo, chuông đỏ. Dưới nắng chiều càng ngả cam.
• Đỏ tươi gần với đỏ thuần: vông, râm bụt đỏ, trạng nguyên.
• Đỏ ngả hồng tía (đỏ lạnh hơn): một số giống râm bụt, mào gà, lựu khi hoa già.

Phượng vĩ: đỏ son của mùa hè

Phượng vĩ (Delonix regia) có gốc từ Madagascar, được trồng rộng khắp các nước nhiệt đới, ở Việt Nam thành cây quen thuộc của sân trường và phố cũ. Hải Phòng được gọi là "thành phố hoa phượng đỏ". Ở miền Bắc, phượng thường rộ khoảng tháng 5 đến tháng 6, trùng mùa thi; ở phía Nam hoa có thể nở sớm hơn và rải rác hơn. Năm rét kéo dài hay nắng sớm làm mùa hoa lệch vài tuần.

Nhìn gần, mỗi bông phượng có năm cánh: bốn cánh đỏ, cánh thứ năm dựng đứng, to hơn, nền trắng hoặc vàng có vân đỏ. Chính những cánh "lạ" ấy rải đốm sáng khắp tán, làm cây phượng nhìn xa không thành một khối đỏ đặc. Một số cây cho hoa đỏ cam, hiếm hơn có cây hoa vàng cam.

Tán phượng có lá kép lông chim, lá chét nhỏ li ti, màu xanh tươi và mỏng. Vì lá mỏng, nắng xuyên qua, phần nền xanh dưới tán phượng sáng và ngả vàng chanh. Cho nên khi tô cây phượng, nền lá nên là xanh tươi ngả vàng, không phải xanh thẫm. Mùa đông phượng rụng lá, chỉ còn những quả dài dẹt màu nâu đen treo như lưỡi kiếm.

Hoa gạo: đỏ trên cành trụi lá

Cây gạo (Bombax ceiba) là cây gỗ lớn, thân thẳng có gai khi còn non, thường đứng ở đầu làng, bến sông, bờ ruộng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Cuối đông, gạo rụng sạch lá; khoảng tháng 2 đến tháng 3, hoa bung trên cành trơ, nên cả cây là những đốm đỏ cam trên nền trời xám. Tuỳ năm và tuỳ cây, mùa hoa có thể sớm muộn vài tuần.

Hoa gạo năm cánh dày, mặt cánh hơi bóng như sáp, màu từ đỏ tươi đến đỏ cam, có cây hơi ngả hồng. Hoa rụng nguyên bông, nằm trên mặt đất vẫn giữ dáng chén. Sau hoa là quả; quả khô nứt ra những sợi bông trắng — "bông gạo" mà người xưa nhồi gối, chăn.

Bài học màu từ cây gạo rất rõ: đỏ ấm trên nền xám lạnh. Trời cuối đông Bắc Bộ hay xám đục, cành gạo xám nâu, chỉ có hoa là ấm. Một bức tranh cây gạo đẹp thường giữ trời và cành ở tông lạnh, nhạt, để hoa đỏ là chỗ duy nhất "nóng".

Hoa vông và chuông đỏ

Hoa vông

Vông nem (Erythrina variegata) là cây gỗ có gai ngắn, lá kép ba lá chét; lá non xưa vẫn được dùng gói nem, nên có tên như vậy. Cuối đông, đầu xuân, nhiều cây vông rụng lá rồi trổ chùm hoa đỏ tươi ở đầu cành. Mỗi bông dài, cong như mỏ chim, cánh lớn úp lên trên. Khác với đỏ cam của gạo, đỏ vông là đỏ tươi, gần như không pha cam. Chi Erythrina còn nhiều loài khác được trồng làm cảnh với hoa đỏ cam hoặc đỏ thắm; tên gọi dân gian giữa các loài dễ lẫn.

Chuông đỏ, sò đo cam

Cây hay được gọi là chuông đỏ hoặc sò đo cam (Spathodea campanulata) có gốc châu Phi nhiệt đới, được trồng ở Tây Nguyên, Đà Lạt và nhiều nơi phía Nam. Hoa to hình chuông, đỏ cam, mép cánh viền vàng, xếp thành vòng trên ngọn tán như một chiếc vương miện. Nụ hoa chứa nước; trẻ con nhiều nơi bóp nụ cho nước bắn ra. Cây nở hoa kéo dài và rải rác trong năm, không gói gọn trong một mùa.

Những sắc đỏ khác trong vườn và ven đường

Trạng nguyên là ví dụ hay để giải thích cho trẻ con: thứ ta tưởng là "cánh hoa" có khi là lá biến đổi. Hoa giấy cũng thế, chuyện ấy để dành cho bài về hoa nhiều màu.

Bảng màu đỏ lấy từ hoa Việt

Các mã HEX dưới đây là gợi ý lấy theo mắt từ hoa điển hình dưới ánh sáng ban ngày.

Cách phối dễ nhất: một màu đỏ làm chính, một màu xám hoặc xanh làm nền rộng, thêm một chút vàng nhạt cho chỗ sáng. Hai sắc đỏ quá gần nhau đặt sát nhau dễ "đánh nhau" — nên tách chúng bằng một mảng nền.

Góc nhìn hôm nay: đỏ thay đổi theo giờ

Hoa đỏ là loại màu đổi dáng nhiều nhất theo ánh sáng. Giữa trưa, đỏ phượng chói và hơi ngả cam. Lúc chạng vạng, đỏ tối đi rất nhanh, gần như thành nâu thẫm, trong khi lá xanh và trời lam lại có vẻ sáng hơn. Hiện tượng này có tên là hiệu ứng Purkinje: khi trời tối dần, mắt người chuyển sang nhạy với vùng màu xanh hơn và kém nhạy với đỏ.

Khi chụp, hoa đỏ cũng dễ bị "cháy" — mảng đỏ phẳng lì, mất hết vân cánh. Muốn giữ chi tiết, chụp lúc trời hơi râm hoặc giảm sáng một chút.

Bài tập làm ngay: chọn một cây có hoa đỏ gần nhà (phượng, râm bụt, trạng nguyên đều được). Nhìn nó ba lần trong một ngày: sáng sớm, giữa trưa, lúc tắt nắng. Mỗi lần ghi một từ tả sắc đỏ ("đỏ cam", "đỏ chói", "đỏ thẫm"…). Bạn sẽ có ba màu để tô một cây hoa theo ba thời điểm — và hiểu vì sao tranh hoa đỏ lúc hoàng hôn không thể dùng màu đỏ tươi.