Hoa đổi màu trong ngày: phù dung, sử quân tử, ngũ sắc và kim ngân

Có những loài hoa đổi màu ngay trên cây khi đang nở: phù dung sáng trắng, trưa hồng, chiều đỏ; sử quân tử nở trắng lúc chiều tối rồi chuyển hồng, đỏ trong những ngày sau; cụm hoa ngũ sắc có cùng lúc vàng, cam, đỏ hồng vì mỗi bông ở một "tuổi" khác nhau. Đây không phải ảo giác do ánh sáng: sắc tố trong cánh hoa thật sự thay đổi theo thời gian, và nhiều nhà sinh học cho rằng sự đổi màu ấy là một kiểu "biển báo" gửi côn trùng.

Đổi màu thật và "đổi màu" do ánh sáng

Trước hết cần tách hai chuyện. Mọi bông hoa đều trông khác nhau lúc sáng sớm, giữa trưa và chạng vạng, vì ánh sáng chiếu vào nó đổi màu và đổi độ mạnh. Đó là đổi màu "trong mắt người xem". Còn ở các loài trong bài này, nếu hái bông hoa buổi sáng và bông hoa buổi chiều đặt cạnh nhau dưới cùng một ánh đèn, chúng vẫn khác màu. Đó mới là đổi màu thật.

Cơ chế cụ thể khác nhau tuỳ loài. Một cách giải thích phổ biến là khi hoa già đi, cánh hoa tích thêm sắc tố đỏ (anthocyanin) hoặc mất đi sắc tố vàng, hoặc độ chua trong tế bào thay đổi. Ở nhiều loài, nhiệt độ và nắng làm quá trình nhanh hay chậm. Không phải loài nào cũng đã được nghiên cứu kỹ, nên cách nói đúng là "thường", "được cho là".

Phù dung: một bông hoa, ba màu trong một ngày

Phù dung (Hibiscus mutabilis) là cây bụi hoặc cây nhỡ cùng chi với râm bụt, lá to xẻ thuỳ, hay trồng ở sân đình, vườn chùa, vườn nhà. Chữ mutabilis trong tên khoa học nghĩa là "hay thay đổi" — đặt đúng vào đặc điểm nổi bật nhất của cây.

Với giống phổ biến, bông hoa nở buổi sáng có màu trắng hoặc hồng rất nhạt. Đến trưa, cánh ngả hồng. Chiều muộn, hoa thành hồng đậm đến đỏ hồng, rồi khép lại và rụng hôm sau. Ngày mát, trời râm thì hoa đổi chậm hơn. Có giống hoa kép nhiều cánh, người xưa gọi là "tuý phù dung" — phù dung say — vì màu ửng dần như má người uống rượu.

Thành ngữ "sớm nở tối tàn" hay gắn với phù dung chính vì mỗi bông chỉ sống chừng một ngày. Nhưng vì cây ra hoa liên tục, cùng một lúc trên cây có bông trắng vừa nở, bông hồng, bông đỏ sắp tàn. Một cây phù dung buổi chiều là một bảng màu từ trắng đến đỏ hồng trên nền lá xanh xám.

Sử quân tử: nở trắng trong đêm, ửng đỏ ngày sau

Sử quân tử (Combretum indicum, tài liệu cũ ghi Quisqualis indica) là dây leo khoẻ, trồng trên giàn, hàng rào, cổng nhà. Hoa có ống dài mảnh, mọc thành chùm rủ, toả hương ngọt về tối.

Hoa thường nở vào chiều tối với màu trắng. Sang ngày hôm sau, cánh chuyển hồng; vài ngày sau thì đỏ hồng đậm trước khi rụng. Vì thế một chùm sử quân tử luôn có đủ trắng, hồng, đỏ. Màu trắng và mùi thơm lúc đêm được cho là hợp với những côn trùng thụ phấn ban đêm như bướm đêm; khi hoa đã qua giai đoạn ấy, màu đỏ có thể là dấu hiệu "hoa này đã xong việc".

Với người vẽ, chùm sử quân tử dạy cách làm một chuyển sắc tự nhiên: trắng ở ngọn chùm, hồng ở giữa, đỏ ở những bông già — không cần tô cả chùm một màu.

Ngũ sắc: cụm hoa nhiều tuổi

Ngũ sắc, còn gọi bông ổi hay trâm ổi (Lantana camara), là cây bụi gốc châu Mỹ, mọc hoang ven đường, bờ rào khắp Việt Nam, lá ráp có mùi hắc. Mỗi cụm hoa là một vòng nhiều bông nhỏ: những bông ở giữa vừa nở thường vàng, những bông vòng ngoài nở trước đã chuyển sang cam, đỏ hoặc hồng tím tuỳ giống. Nhìn một cụm là thấy cả "lịch sử" nở của nó.

Ngũ sắc là loài được dùng trong những nghiên cứu nổi tiếng về hoa đổi màu (tiêu biểu là công trình của nhà sinh học Martha Weiss đầu thập niên 1990). Kết quả thường được nhắc: bông vàng còn non có mật, bông đã đổi màu thì gần như hết mật; bướm học được điều đó và ghé chủ yếu vào bông vàng. Giữ lại những bông già đã đổi màu giúp cả cụm to và dễ thấy từ xa, còn màu sắc thì chỉ đường cho bướm tới đúng bông.

Cần biết thêm: ngũ sắc là loài xâm lấn ở nhiều nước nhiệt đới; lá và quả xanh có độc với gia súc và có thể gây hại cho người nếu ăn phải. Trẻ con hay hái quả chín đen — nên dặn các bé không ăn.

Những loài đổi màu khác

Tên cây kim ngân (vàng – bạc) đến từ chính chuyện đổi màu: trên một dây kim ngân luôn có hoa trắng như bạc và hoa vàng như vàng. Còn hoa thuộc chi Brunfelsia có tên gọi trong tiếng Anh nghĩa là "hôm qua – hôm nay – ngày mai", vì trên cây có cùng lúc ba màu tím đậm, tím nhạt và trắng; ở ta có nơi gọi là nhài Nhật.

Trên thế giới, ví dụ nổi tiếng là súng nong (Victoria) ở vùng Amazon: hoa nở đêm đầu màu trắng, đêm thứ hai chuyển hồng.

Bảng màu một ngày của cây phù dung

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt, dùng để tô một cành phù dung có đủ các "giờ" của hoa.

Góc nhìn hôm nay: theo dõi một bông hoa trong một ngày

Bài tập làm ngay, rất hợp cho học sinh và phụ huynh: tìm một cây phù dung, sử quân tử hay ngũ sắc gần nhà. Buộc nhẹ một sợi chỉ màu vào cuống một bông (hoặc chọn bông dễ nhận ra). Chụp ảnh bông đó ba lần: sáng, trưa, chiều, cùng một góc, và mỗi lần đặt một tờ giấy trắng bên cạnh làm chuẩn so màu. Tối về, đặt ba ảnh cạnh nhau.

Tờ giấy trắng giúp trả lời câu hỏi quan trọng nhất: hoa đổi màu thật, hay chỉ ánh sáng đổi? Nếu tờ giấy trong ba ảnh gần giống nhau mà hoa khác hẳn, đó là đổi màu thật. Nếu tờ giấy cũng ngả cam lúc chiều, phải trừ đi phần ánh sáng.

Với ngũ sắc, có thể làm nhanh hơn: chọn một cụm, đếm có bao nhiêu bông vàng, cam, đỏ hôm nay; hai ngày sau đếm lại. Trẻ con sẽ tự thấy vòng màu "chạy" từ giữa ra ngoài.