Hoa màu xanh lam hiếm vì thực vật gần như không có sắc tố xanh lam riêng: muốn ra màu lam, cây phải "biến" sắc tố tím đỏ quen thuộc bằng cách đổi độ chua trong tế bào, kết hợp với ion kim loại hoặc các chất đi kèm — một việc khó và tốn kém. Ở Việt Nam vẫn có những loài hoa lam dễ gặp: đậu biếc, thài lài (rau trai), một số loài bìm bìm, cát đằng, lưu ly và súng lam. Chính vì hiếm, một đốm lam giữa cảnh luôn hút mắt.
Vì sao cây khó làm ra màu lam
Phần lớn hoa đỏ, hồng, tím, lam đều dùng chung họ sắc tố anthocyanin. Cùng một phân tử ấy, trong môi trường chua thì ngả đỏ, trung tính ngả tím, còn muốn ngả lam thì cần thêm điều kiện. Các nhà khoa học đã tìm ra vài "mẹo" mà hoa dùng:
- Tăng độ kiềm trong tế bào cánh hoa. Ví dụ được nghiên cứu kỹ là một giống bìm bìm (morning glory): nụ hoa màu đỏ tím, khi nở thì dịch tế bào bớt chua đi, cánh chuyển sang lam.
- Kết hợp với ion kim loại như magie, sắt, nhôm thành những phức chất lớn. Hoa thài lài và hoa xa cúc lam (cornflower) là những ví dụ kinh điển của kiểu này.
- Có chất "đồng sắc tố" đi kèm, xếp chồng với anthocyanin làm màu ổn định và ngả lam.
Chuyện hoa cẩm tú cầu đổi màu theo đất là một ví dụ nổi tiếng của kiểu thứ hai, đã có nhiều bài riêng. Ý cần nhớ: màu lam ở hoa là màu "lắp ráp", không phải màu có sẵn. Vì thế nhiều loài gọi là "hoa xanh" trong danh mục cây cảnh thật ra là tím lam, và lam trong như trời là rất hiếm.
Con người cũng đã thử "lắp ráp" giúp cây: năm 2004, một công ty Nhật Bản cùng đối tác Úc công bố giống hoa hồng biến đổi gen mang sắc tố của hoa păng-xê, nhưng màu thu được vẫn chỉ là tím hoa cà, chưa phải lam thật. Điều đó cho thấy màu lam ở hoa khó đến mức nào.
Đậu biếc: lam đậm nhất trong vườn Việt
Đậu biếc (Clitoria ternatea) là dây leo thân mảnh, lá kép, trồng trên hàng rào, giàn, ban công khắp nơi. Hoa đơn có một cánh lớn màu lam đậm, giữa có mảng trắng và vàng nhạt; có giống hoa kép, có giống hoa trắng. Hoa nở gần như quanh năm ở vùng ấm, nhiều nhất vào mùa nóng ẩm.
Hoa đậu biếc được dùng để tạo màu cho xôi, bánh, trà — màu lam tím tự nhiên mà không cần phẩm màu. Điều thú vị là nước hoa đậu biếc đổi màu theo độ chua: vắt chanh vào, cốc trà lam chuyển sang tím hồng. Đây là cách dễ nhất để thấy tận mắt rằng màu lam của hoa đứng trên một điều kiện mong manh.
Thài lài, bìm bìm, cát đằng: lam ven đường
Thài lài, rau trai
Thài lài (chi Commelina), có nơi gọi rau trai, là cỏ dại mọc ở chỗ ẩm, bờ mương, chân tường. Hoa rất nhỏ, có hai cánh trên to màu lam tươi và một cánh dưới nhỏ, nhạt; nhị vàng. Mỗi bông chỉ nở trong buổi sáng và héo dần khi trưa nắng. Đó là một trong những màu lam "thật" nhất mà bạn có thể thấy ngay trong ngõ.
Bìm bìm hoa lam
Trong chi Ipomoea có nhiều loài và giống bìm bìm hoa tím, hồng, trắng; một số cho hoa lam tím đến lam trong. Hoa nở buổi sáng sớm, lúc ấy lam nhất; về trưa chiều, nhiều bông ngả dần sang tím hồng rồi khép lại. Đứng trước một hàng rào bìm bìm từ sáng đến trưa là thấy màu lam "trượt" sang tím ngay trên một bông hoa.
Cát đằng
Cát đằng (Thunbergia grandiflora) là dây leo khoẻ, lá to, hoa hình phễu lớn màu lam tím nhạt, họng hoa vàng nhạt hoặc trắng. Cây phủ kín hàng rào, giàn cổng, nở rải rác nhiều tháng. Màu cát đằng là lam nhạt ngả tím, dịu, rất hợp làm nền.
Những loài hoa lam khác
| Loài | Sắc lam | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lưu ly (forget-me-not) | Lam nhạt, tâm vàng | Hoa nhỏ, trồng ở vùng mát như Đà Lạt |
| Súng hoa lam | Lam tím nhạt, nhị vàng | Một số loài, giống súng; ao hồ, chậu cảnh |
| Chuỗi ngọc | Tím lam nhạt | Cây bụi làm hàng rào, quả chín vàng cam |
| Cẩm tú cầu | Lam, tím, hồng tuỳ đất | Trồng nhiều ở vùng mát; màu đổi theo đất |
| Hoa lục bình | Tím nhạt ngả lam | Đốm vàng viền tím trên cánh trên |
Một điểm dễ thấy ở bảng: hầu như mọi hoa lam đều có một chút vàng ở giữa (nhị, họng hoa, đốm). Lam và vàng nằm ở hai phía đối nhau của vòng màu, nên đốm vàng làm lam rõ hơn — một bài học phối màu do chính hoa dạy.
Tiếng Việt gọi màu lam thế nào
Tiếng Việt dùng chữ "xanh" cho cả lá và trời, nên khi tả hoa phải nói rõ: xanh lam, xanh biếc, xanh da trời, xanh dương. Cái tên "đậu biếc" giữ lại chữ "biếc" — một sắc xanh lam đậm, trong. Khi viết văn tả hoa, nói "hoa xanh" dễ khiến người đọc hình dung màu lá; nói "hoa lam" hay "xanh biếc" thì rõ hơn.
Bảng màu lam lấy từ hoa
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Lam đậu biếc | #2B4DB3 | Màu chính, mảng đậm |
| Tím hồng trà biếc vắt chanh | #9A3F9E | Màu đi cặp, điểm chuyển |
| Lam thài lài | #3C6FD6 | Đốm sáng nhỏ, chi tiết |
| Lam bìm bìm buổi sớm | #5E8EDF | Mảng hoa sáng |
| Lam tím cát đằng | #A7A9DA | Nền dịu, mảng rộng |
| Lam nhạt lưu ly | #9CC0EA | Nền sáng, chữ trên nền tối |
| Vàng nhị hoa | #F1CF45 | Đốm nhấn giữa mảng lam |
Góc nhìn hôm nay: một thí nghiệm màu trong bếp
Bài tập làm ngay, hợp cho phụ huynh và trẻ nhỏ: ngâm vài bông đậu biếc khô hoặc tươi trong nước ấm cho ra màu lam. Chia ra ba cốc thuỷ tinh trong. Cốc một giữ nguyên. Cốc hai vắt vài giọt chanh. Cốc ba hoà một chút xíu muối nở (baking soda). Đặt ba cốc trên tờ giấy trắng: cốc chanh chuyển tím hồng, cốc muối nở có thể ngả xanh lục. Cốc thứ ba chỉ để nhìn, không uống.
Từ thí nghiệm ấy, có thể giải thích cho trẻ: hoa không "sơn" màu lam lên cánh, mà màu lam đứng được nhờ hoá học bên trong tế bào. Thay đổi một chút là màu đổi ngay — giống bông bìm bìm buổi sáng lam, buổi trưa tím.
Với người vẽ: khi tô hoa lam, nên chọn lam ngả tím (lam cô-ban, lam tím) thay vì lam ngả xanh lục (lam ngọc), vì hoa lam ngoài đời hầu như luôn lệch về phía tím. Bóng của hoa lam tô bằng tím lam đậm hơn, đừng dùng đen.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trong tự nhiên ít hoa màu xanh lam?
Thực vật gần như không có sắc tố lam riêng. Màu lam của hoa được tạo ra bằng cách biến đổi anthocyanin vốn đỏ tím, nhờ độ kiềm trong tế bào, ion kim loại hoặc chất đi kèm. Quá trình này phức tạp nên ít loài làm được, và nhiều hoa "xanh" thật ra là tím lam.
Hoa đậu biếc có đổi màu không?
Nước ngâm hoa đậu biếc đổi màu theo độ chua: thêm chanh thì chuyển tím hồng, thêm chất kiềm nhẹ có thể ngả xanh lục. Bản thân hoa trên cây giữ màu lam đậm, nhạt dần khi héo. Hoa được dùng tạo màu cho xôi, bánh, trà.
Có hoa hồng màu xanh dương thật không?
Hoa hồng tự nhiên không có màu xanh lam. Hoa hồng "xanh" bán ngoài chợ thường được nhuộm hoặc cắm vào nước màu. Giống hồng biến đổi gen công bố năm 2004 ở Nhật Bản cũng chỉ đạt sắc tím hoa cà, chưa phải lam thật.
Hoa thài lài màu gì?
Hoa thài lài (chi Commelina) có hai cánh trên màu lam tươi và một cánh dưới nhỏ, nhạt, nhị vàng. Hoa nở buổi sáng và héo dần về trưa. Đây là một trong những hoa có màu lam rõ nhất mọc dại ở Việt Nam.
Vì sao hoa bìm bìm buổi sáng xanh, chiều lại tím?
Ở một số loài bìm bìm, độ chua trong tế bào cánh hoa thay đổi theo thời gian nở, làm sắc tố chuyển từ lam sang tím hồng. Hoa thường lam nhất lúc vừa nở sáng sớm, rồi ngả tím và khép lại vào trưa chiều. Đây là ví dụ được giới khoa học nghiên cứu kỹ về cách hoa tạo ra màu lam.
