Một loài nhiều màu: vì sao hoa giấy, hoa súng, hoa cúc có đủ sắc

Hoa giấy, hoa súng và hoa cúc có đủ màu vì trong cùng một loài (hay một nhóm loài gần nhau) có nhiều biến thể gen điều khiển việc làm sắc tố, rồi con người chọn lọc, lai tạo và nhân giống những cây có màu lạ suốt hàng trăm năm. Mỗi nhóm "nhiều màu" theo một cách riêng: hoa giấy khoe màu bằng lá bắc chứ không phải cánh hoa, súng có màu vàng nhờ lai với một loài châu Mỹ, còn cúc có đủ sắc trừ một màu rất khó là lam thật.

Vì sao một loài lại có nhiều màu

Màu của hoa do một chuỗi bước hoá học trong tế bào tạo ra, mỗi bước cần một gen "làm việc". Chỉ cần một gen tắt, sắc tố dừng ở bước trước và màu đổi khác: thiếu bước làm đỏ thì hoa có thể vàng hoặc trắng; thêm một bước thì đỏ ngả tím. Trong tự nhiên những biến thể ấy xuất hiện lẻ tẻ; người trồng hoa nhặt chúng ra, nhân lên và lai với nhau, nên bảng màu của hoa trồng rộng hơn nhiều so với hoa dại cùng loài.

Có bốn con đường hay gặp:

• Lai tạo giữa các giống, các loài gần nhau.
• Đột biến chồi: một cành bỗng ra hoa khác màu, người trồng giâm cành đó thành giống mới.
• Thể khảm: một cây có hai loại mô khác gen, nên hoa sọc hoặc nửa nọ nửa kia.
• Môi trường: độ chua của đất, nhiệt độ, nắng làm cùng một giống đậm nhạt khác nhau.

Thêm một con đường từng làm điên đảo lịch sử hoa: ở châu Âu thế kỷ 17, những bông tulip sọc lửa được giá cao ngất, mãi sau người ta mới biết vệt sọc ấy là do một loại virus gây ra.

Hoa giấy: màu nằm ở lá bắc

Hoa giấy (chi Bougainvillea) có gốc Nam Mỹ, mang tên nhà hàng hải người Pháp Bougainville, nay trồng khắp các vùng nóng, ở Việt Nam phủ kín cổng nhà, ban công, tường rào. Phần "cánh" rực rỡ mỏng như giấy thật ra là lá bắc, mỗi cụm ba chiếc, ôm lấy ba bông hoa thật hình ống nhỏ xíu màu trắng kem ở giữa. Lá bắc bền, lâu rụng, nên cây giữ màu rất lâu.

Hoa giấy thuộc nhóm thực vật dùng một họ sắc tố khác hẳn đa số loài hoa: betalain thay vì anthocyanin. Hai họ sắc tố này không cùng xuất hiện trong một cây. Betalain gồm sắc đỏ tím và sắc vàng; phối hai thứ này theo tỉ lệ khác nhau cho ra tím hồng, đỏ, cam, vàng, và khi thiếu cả hai thì lá bắc trắng. Họ hàng gần cùng dùng betalain có hoa mười giờ — cũng nổi tiếng nhiều màu — và củ dền đỏ.

Màu phổ biến nhất của hoa giấy là tím hồng đậm. Các màu khác đến từ chọn giống và lai giữa các loài trong chi. Nhiều giống đổi màu theo tuổi: lá bắc mới ra màu cam, già đi ngả hồng; nên trên một khóm có hai ba sắc. Người trồng còn ghép nhiều giống lên một gốc để có cây "ngũ sắc". Hoa giấy thường ra nhiều đợt hơn khi gặp thời tiết khô, nắng — trời mưa dầm, cây thường ra lá nhiều hơn hoa.

Súng: từ trắng hồng đến vàng và lam

Súng (chi Nymphaea) là cây thuỷ sinh, lá tròn nổi sát mặt nước, có một khe xẻ từ mép vào cuống — điểm dễ nhất để phân biệt với lá sen tròn đầy, thường vươn cao khỏi mặt nước. Ở ao đầm Việt Nam hay gặp súng hoa trắng, hồng, đỏ; ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa nước nổi là mùa bông súng, cọng súng được hái làm rau.

Cả chi súng có bảng màu rộng: trắng, hồng, đỏ, tím, lam tím, và vàng. Màu vàng đến từ một loài súng vùng Bắc Mỹ; khi lai với các loài khác, người trồng có thêm những sắc cam, đào, vàng chanh. Súng nhiệt đới có nhiều loài hoa lam tím, nở ban ngày, cuống hoa vươn cao khỏi mặt nước; súng ôn đới hoa thường nổi sát mặt nước. Nhiều giống súng cũng đổi màu nhẹ qua mấy ngày nở, đậm dần hoặc phai dần.

Với người nhìn màu, bông súng dạy một điều ít ai để ý: màu hoa trên mặt nước luôn đi cùng bóng phản chiếu của nó và của trời. Bông súng hồng trên nước tối nổi bật hơn hẳn bông súng hồng trên nước phản chiếu trời trắng đục.

Cúc: đủ sắc, trừ lam thật

Cúc trồng (chi Chrysanthemum) là ví dụ rõ nhất về sức mạnh chọn giống: từ những loài cúc dại hoa nhỏ ở Đông Á, qua hơn một nghìn năm trồng ở Trung Quốc và Nhật Bản, người ta có hàng nghìn giống với đủ dáng hoa và màu: trắng, vàng, cam, đỏ, hồng, tím, nâu đồng, cả xanh lục nhạt. Nhiều giống mới ra đời từ đột biến chồi.

Màu cúc đến từ hai nguồn: carotenoid cho vàng, cam; anthocyanin cho hồng, đỏ, tím; trộn cả hai ra đỏ đồng, nâu cam. Cúc trắng là chuyện thú vị: nghiên cứu cho thấy ở nhiều giống cúc trắng, cây vẫn làm ra carotenoid nhưng có một enzyme phân giải chúng đi, nên cánh mất màu vàng.

Màu duy nhất cúc không tự có là lam thật. Năm 2017, các nhà khoa học Nhật Bản công bố giống cúc màu lam tạo bằng công nghệ gen, dựa trên cách những loài hoa lam tự nhiên "lắp ráp" màu. Ở chợ hoa, cúc "xanh dương" thường là cúc trắng được nhuộm.

So sánh ba nhóm "nhiều màu"

Bảng màu một khu vườn nhiều sắc

Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.

Một gợi ý dùng: hoa giấy tím hồng rất "gắt", nên đi với tường vôi trắng ngà, mái ngói nâu và lá xanh thẫm — đúng như những cổng nhà quê có giàn hoa giấy. Đặt nó cạnh cam và vàng cùng lúc thì dễ rối mắt.

Góc nhìn hôm nay: nhìn kỹ một khóm hoa giấy

Bài tập làm ngay: tìm một khóm hoa giấy gần nhà. Gỡ nhẹ một cụm lá bắc, nhìn vào giữa: bạn sẽ thấy ba bông hoa thật hình ống, đầu loe năm cánh nhỏ màu trắng kem. Đếm xem trên khóm ấy có bao nhiêu sắc — lá bắc non và già có cùng màu không? Rồi đi một vòng khu phố, đếm có mấy màu hoa giấy khác nhau. Trẻ con thường rất thích phát hiện "cánh hoa giấy không phải là cánh hoa".

Với hoa súng, có thể quan sát ở ao gần nhà: bông nào nổi sát nước, bông nào vươn cao; lá có khe xẻ không. Với cúc, ngày Tết là dịp tốt để đếm xem một sạp hoa có bao nhiêu màu cúc, và đoán xem màu nào là màu tự nhiên, màu nào được nhuộm.