Giữa vùng nhiệt đới, Việt Nam vẫn có những cây lá kim xanh quanh năm như thông ba lá ở Đà Lạt, thông hai lá trên đồi thấp, pơ mu và sa mu trên núi cao phía Bắc. Chúng giữ màu gần như không đổi theo mùa vì lá dày, có sáp, sống nhiều năm và rụng dần chứ không rụng đồng loạt. Màu xanh của chúng cũng khác cây lá rộng: thẫm hơn, ngả xám hoặc ngả lam, nhiều loài có mặt dưới lá ánh bạc.
Cây lá kim ở xứ nóng: sống ở đâu
Cây lá kim (thực vật hạt trần như thông, pơ mu, sa mu, bách, kim giao) thường gắn với xứ lạnh. Ở Việt Nam, chúng chủ yếu sống ở nơi cao, mát hoặc đất nghèo: cao nguyên Lâm Đồng, núi cao Tây Bắc, các dãy núi đá vôi phía Bắc, những sườn đồi khô cằn miền Trung. Ở đó, cây lá rộng nhiệt đới kém cạnh tranh hơn, và lá kim dày chịu gió, chịu khô, chịu lạnh tốt.
Vì sống xen với rừng lá rộng, cây lá kim tạo nên những mảng màu riêng trong cảnh: trên một sườn núi, rừng lá rộng xanh tươi, mềm, còn những đám thông hay pơ mu là các khối xanh thẫm, sắc nét, đôi khi ngả xám lam.
Những cây lá kim quen thuộc và màu của chúng
Thông ba lá
Thông ba lá (Pinus kesiya) là cây làm nên cảnh Đà Lạt và cao nguyên Lâm Đồng. Lá kim mọc thành bó ba chiếc, dài, mảnh, mềm, màu xanh tươi hơi ngả vàng dưới nắng. Vỏ thân già màu nâu đỏ, nứt thành mảng vảy. Rừng thông ba lá thưa, nắng xuyên xuống tận nền, nên dưới tán thường là lớp lá kim rụng màu nâu cam và thảm cỏ.
Thông hai lá
Thông hai lá, còn gọi thông nhựa (Pinus latteri, nhiều tài liệu cũ gộp vào Pinus merkusii), mọc trên đồi thấp, đất cát, đất nghèo ở nhiều nơi từ Bắc vào Nam, được trồng rộng để phủ xanh và lấy nhựa. Lá mọc thành bó hai chiếc, cứng hơn, xanh thẫm hơn thông ba lá. Rừng thông hai lá nhìn xa thường là một khối xanh sẫm, chắc.
Pơ mu
Pơ mu (Fokienia hodginsii) là cây gỗ quý của vùng núi cao, gỗ thơm, bền. Lá không phải kim mà là những vảy dẹt xếp sát nhau thành nhánh phẳng như lá dương xỉ. Mặt trên xanh thẫm, mặt dưới có những vệt trắng bạc rất rõ. Gió lật nhánh lá là cả tán ánh bạc lên — một chi tiết màu đẹp mà ít người để ý.
Sa mu
Sa mu, còn gọi sa mộc (Cunninghamia lanceolata), được trồng nhiều ở vùng núi phía Bắc. Lá hình mũi mác hẹp, cứng, đầu nhọn, mọc xoắn quanh cành; mặt dưới có hai dải trắng mờ. Tán sa mu hình tháp, màu xanh ngả xám lam, nhìn xa như được phủ một lớp phấn.
Kim giao: cây lá kim không có lá kim
Kim giao (Nageia fleuryi) thuộc nhóm hạt trần nhưng lá lại rộng, hình mác, gân song song, nhìn thoáng qua không ai nghĩ là "cây lá kim". Cây mọc rải rác trong rừng núi đá vôi. Dân gian có truyền tụng chuyện đũa kim giao đổi màu khi gặp chất độc; đó là truyền thuyết, chưa có cơ sở khoa học xác nhận.
Vì sao lá kim xanh quanh năm
Lá kim và lá vảy có lớp vỏ cutin dày, phủ sáp, lỗ khí khổng nằm chìm trong rãnh, nên mất nước rất ít. Mỗi chiếc lá thường sống nhiều năm. Cây thay lá dần dần: lúc nào cũng có một ít lá già vàng rồi rụng ở phía trong tán, trong khi lá mới ra ở đầu cành. Vì không bao giờ rụng đồng loạt, nhìn từ xa tán cây gần như không đổi màu theo mùa.
Lớp sáp trên lá là lý do nhiều cây lá kim có màu xanh ngả lam, ngả xám: sáp tán xạ một phần ánh sáng, làm màu lá như phủ phấn. Những dải trắng ở mặt dưới lá pơ mu, sa mu chính là nơi tập trung lỗ khí khổng có sáp bao quanh. Màu thông có thay đổi nhẹ trong năm: lá non đầu mùa sinh trưởng xanh tươi hơn; mùa khô, trong tán có nhiều lá già vàng hơn, lớp lá rụng dưới gốc dày hơn.
So sánh màu: lá kim và lá rộng
| Cây lá kim (thông, pơ mu, sa mu) | Cây lá rộng nhiệt đới | |
|---|---|---|
| Sắc xanh | Thẫm, ngả xám hoặc lam, mờ như phấn | Tươi, ngả vàng, thường bóng |
| Đổi màu theo mùa | Rất ít, rụng lá dần | Nhiều loài thay lá, đỏ lộc, vàng lá |
| Bề mặt tán nhìn xa | Khối đặc, viền sắc, hình tháp hoặc tầng | Khối tròn, mềm, nhiều lớp |
| Mặt đất dưới tán | Lớp lá kim nâu cam, ít cỏ (thông ba lá có cỏ) | Lá mục nâu đen, nhiều cây bụi |
| Trong sương | Thành bóng xám lam rõ hình | Tan vào sương mềm hơn |
Bảng màu rừng lá kim
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Xanh thông ba lá dưới nắng | #6E8F3E | Tán gần, chỗ có nắng |
| Xanh thông thẫm | #2F4A34 | Tán khuất sáng, rừng gần |
| Xanh xám sa mu | #5F7A6E | Tán hình tháp, rừng trồng |
| Bạc mặt dưới pơ mu | #C9D3CF | Ánh sáng trên nhánh lá lật |
| Lam rừng thông xa | #7E93A3 | Lớp núi rừng ở xa |
| Nâu đỏ vỏ thông | #7A4632 | Thân cây |
| Nâu cam lá kim rụng | #B47A45 | Nền đất rừng thông |
Màu "lam rừng thông xa" là chỗ thú vị nhất: rừng thông càng xa càng ngả lam nhạt và mất chi tiết do lớp không khí, hơi nước ở giữa. Trên cao nguyên sáng sớm có sương, hiện tượng này rõ đến mức ba dải đồi thông xa gần trông như ba lớp màu lam khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: giữ lấy những khối xanh thẫm
Nhiều loài lá kim của Việt Nam như pơ mu, bách xanh, thông năm lá Đà Lạt là loài quý, có trong danh sách cần bảo tồn; gỗ thơm của chúng từng bị khai thác nhiều. Khi nhìn một sườn núi có những khối xanh thẫm của cây lá kim, ta đang nhìn thứ đã mất hàng trăm năm để lớn lên.
Bài tập làm ngay: nếu có dịp lên vùng cao hoặc chỉ cần đi qua một hàng thông trồng, hãy nhặt một nhánh lá kim rụng và một chiếc lá rộng rụng gần đó, đặt cạnh nhau trên giấy trắng. So: lá nào bóng hơn, lá nào mờ hơn, lá nào ngả lam? Lật mặt dưới: có dải trắng nào không? Rồi thử vẽ một dải đồi thông ba lớp — gần xanh thẫm, giữa xanh xám, xa lam nhạt — chỉ bằng ba màu ấy, không thêm chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây thông xanh quanh năm?
Lá thông có lớp cutin dày và sáp, lỗ khí khổng nằm chìm nên mất nước rất ít, mỗi chiếc lá sống nhiều năm. Cây rụng lá già dần dần, không rụng đồng loạt, nên tán gần như không đổi màu theo mùa. Vì vậy thông được coi là cây thường xanh.
Thông ba lá và thông hai lá khác nhau thế nào?
Thông ba lá (Pinus kesiya) có lá kim mọc thành bó ba chiếc, dài, mềm, phổ biến ở Đà Lạt và Lâm Đồng. Thông hai lá (thông nhựa) có lá mọc thành bó hai chiếc, cứng và xanh thẫm hơn, mọc trên đồi thấp, đất nghèo ở nhiều nơi. Đếm số lá kim trong một bó là cách phân biệt nhanh nhất.
Cây pơ mu là cây gì?
Pơ mu (Fokienia hodginsii) là cây hạt trần quý của vùng núi cao, gỗ thơm và bền. Lá dạng vảy dẹt xếp thành nhánh phẳng, mặt dưới có vệt trắng bạc. Cây có trong danh sách loài cần bảo vệ vì từng bị khai thác nhiều.
Vì sao rừng thông ở xa lại trông xanh lam?
Giữa mắt người và rừng thông xa có một lớp không khí dày chứa hơi nước, bụi, làm tán xạ ánh sáng và phủ lên cảnh một lớp lam nhạt. Càng xa, màu càng nhạt, càng ngả lam và mất chi tiết. Người vẽ gọi đây là phối cảnh khí quyển.
Đũa kim giao có thật sự thử được độc không?
Chuyện đũa kim giao đổi màu khi gặp chất độc là truyền thuyết dân gian, chưa có cơ sở khoa học xác nhận. Kim giao (Nageia fleuryi) là cây hạt trần có lá rộng hình mác, mọc rải rác ở rừng núi đá vôi. Không nên dựa vào đũa để kiểm tra thực phẩm.
