Muốn lá ép giữ màu lâu, cần làm lá khô thật nhanh và thật phẳng — ép giữa giấy thấm trong sách nặng hoặc khung ép, thay giấy sau vài ngày, hay dùng bàn là ở nhiệt thấp — rồi giữ tranh lá tránh nắng và ẩm. Lá đỏ, lá vàng thường giữ màu tốt hơn lá xanh; lá xanh hay ngả xanh ô liu rồi nâu theo thời gian vì diệp lục kém bền. Hiểu vì sao màu phai sẽ giúp chọn lá đúng và làm được một bức tranh lá đẹp trong nhiều năm.
Chọn lá: một nửa thành công nằm ở đây
Lá tốt để ép là lá mỏng vừa, còn tươi, khô ráo, không giập. Một số gợi ý:
- Lá đã đổi màu nhưng còn mềm: lá bàng, lá bằng lăng, lá cơm nguội vừa vàng, đỏ, nhặt ngay khi mới rụng. Lá đã khô cong dưới gốc nhiều ngày sẽ vỡ khi ép.
- Lá nhỏ và mỏng: lá dương xỉ, lá me, lá cỏ, lá ngải, lá hoa giấy (lá bắc) ép rất đẹp.
- Tránh lá mọng nước, dày: lưỡi hổ, sen đá, lá chuối — lâu khô, dễ mốc.
- Tránh lá có nhựa độc hoặc gây ngứa: trúc đào, sơn ta, cây có nhựa trắng chưa rõ loài. Với trẻ nhỏ, người lớn chọn lá trước.
- Thu lá đúng chỗ: lá rụng, lá cây nhà mình, lá xin được. Không bẻ cành cây công cộng, không hái trong vườn quốc gia, khu bảo tồn, di tích.
Thu lá vào lúc khô ráo trong ngày, sau khi sương đã tan. Lau nhẹ bụi bằng khăn khô; nếu phải rửa, thấm thật khô trước khi ép.
Bốn cách ép lá phổ biến
| Cách | Thời gian (khoảng) | Giữ màu | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Ép trong sách, giữa giấy thấm | 1–3 tuần | Khá, nếu thay giấy đều | Mọi lá mỏng | Lót giấy để nhựa lá không dính sách; thay giấy sau 2–3 ngày đầu |
| Khung ép gỗ | 1–2 tuần | Tốt, lực ép đều | Làm nhiều lá một lúc | Xếp lớp: gỗ – bìa – giấy – lá – giấy – bìa…, siết vít dần |
| Bàn là nhiệt thấp | Vài phút mỗi lá | Tốt cho lá đỏ, vàng | Khi cần nhanh | Kẹp giữa hai tờ giấy, tắt hơi nước, ấn rồi nhấc, không kéo trượt; người lớn làm |
| Ngâm glycerin | Vài ngày đến vài tuần | Màu thường chuyển nâu đồng, ô liu | Cành lá giữ dáng mềm, không phẳng | Lá dẻo, không giòn; hợp cắm lọ hơn dán tranh |
Một biến thể quen của cách là: kẹp lá giữa hai tờ giấy sáp (giấy nến loại tráng sáp) rồi là nhẹ; sáp chảy bao lấy lá, giữ màu tươi hơn một thời gian và làm lá trong như phủ lớp bóng. Lò vi sóng cũng làm khô lá nhanh nếu kẹp lá giữa giấy, chặn bằng đĩa sứ và quay từng lượt rất ngắn, nhưng dễ cháy xém — chỉ nên thử với vài chiếc lá, người lớn làm.
Vì sao màu lá phai
Lá xanh chuyển ô liu rồi nâu
Diệp lục là sắc tố kém bền. Ở trung tâm phân tử diệp lục có một nguyên tử magie; khi lá chết, gặp nhiệt, axit, ánh sáng, magie dễ bị tách ra, diệp lục biến thành chất có màu xanh ô liu xỉn — cũng là lý do rau luộc quá lâu chuyển màu úa. Về lâu dài, lá xanh ép gần như luôn ngả về xanh ô liu, nâu vàng. Ép nhanh, khô nhanh giữ được xanh lâu hơn, nhưng khó giữ mãi.
Lá vàng, đỏ bền hơn
Màu vàng (carotenoid) và đỏ (anthocyanin) của lá già thường bền hơn diệp lục sau khi khô, nên lá bàng đỏ, lá cơm nguội vàng ép lên thường đẹp lâu. Tuy vậy, dưới ánh nắng và tia cực tím, các sắc tố này cũng phai dần: đỏ ngả nâu, vàng ngả kem.
Ẩm và mốc
Lá ép chưa khô hẳn hoặc để nơi ẩm sẽ nổi đốm nâu, đốm mốc trắng xám. Nồm ẩm miền Bắc là kẻ thù lớn nhất của tranh lá. Lá phải khô giòn trước khi dán, và tranh phải để nơi khô.
Bảng màu lá ép theo thời gian
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt, để hình dung lá đổi màu ra sao — và để chọn nền tranh hợp với lá khi đã phai.
| Tên màu | HEX gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xanh lá tươi lúc hái | #5E9A3A | Sẽ không giữ được lâu |
| Xanh ô liu sau ép | #7A7C3E | Màu lá xanh sau vài tuần đến vài tháng |
| Nâu vàng lá xanh cũ | #A58A52 | Sau một thời gian dài |
| Đỏ lá bàng sau ép | #B2442E | Bền hơn, sẫm đi một chút |
| Vàng lá ép | #D9B24A | Giữ khá lâu nếu tránh nắng |
| Kem giấy nền | #F3ECDC | Nền ấm, hợp mọi lá đã phai |
| Xám than nền tối | #3B3A36 | Nền làm lá vàng, đỏ nổi bật |
Mẹo chọn nền: lá xanh sẽ ngả ô liu, nên đặt trên nền kem hoặc nâu nhạt thì khi phai vẫn hài hoà; lá đỏ, vàng đặt trên nền xám than hay xanh thẫm sẽ rất nổi.
Làm một bức tranh lá
Dụng cụ: lá đã ép khô, giấy dày hoặc bìa màu, keo sữa (keo PVA) pha loãng một chút hoặc keo dán giấy, nhíp, tăm bông, cọ nhỏ, một quyển sách nặng, và khung có kính nếu muốn treo.
- Chọn ý tưởng. Một dải lá xếp từ xanh đến đỏ; một cái cây mà tán là lá thật; một con cá, con chim ghép từ lá; hay chỉ một chiếc lá đẹp giữa khoảng nền rộng.
- Xếp thử, chưa dán. Dùng nhíp di chuyển lá cho tới khi ưng; chụp ảnh lại để nhớ vị trí.
- Dán từ lớp dưới lên. Chấm keo mỏng ở gân giữa và vài điểm ở mép, không quét kín mặt lá (keo nhiều làm lá nhăn, đổi màu).
- Ép lại khi keo khô. Đặt một tờ giấy sạch lên tranh, chặn sách nặng vài giờ cho lá phẳng.
- Đóng khung. Kính giúp chống bụi và giữ lá phẳng; nếu có kính lọc tia cực tím thì lá giữ màu lâu hơn.
Lỗi hay gặp: dán lá chưa khô hẳn (lá co lại, nhăn sau vài ngày), dùng quá nhiều keo, và treo tranh ở chỗ có nắng chiếu trực tiếp.
Góc nhìn hôm nay: một cuốn sổ lá của một năm
Không tranh lá nào giữ màu mãi; vài năm sau, màu sẽ dịu đi. Hãy coi đó là một phần vẻ đẹp, và chụp ảnh tranh ngay khi làm xong để lưu màu tươi.
Bài tập làm ngay: làm một "sổ lá một năm". Mỗi tháng, ép một hai chiếc lá đặc trưng của tháng đó nơi bạn ở — lá sấu vàng tháng ba, lộc non tháng tư, lá phượng tháng sáu, lá bàng đỏ tháng mười hai — dán vào một trang, ghi ngày và nơi nhặt. Cuối năm, lật sổ là thấy một năm màu lá. Với học sinh, cuốn sổ ấy vừa là bài thủ công, vừa là tư liệu để viết văn tả cảnh theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để lá ép giữ được màu xanh?
Làm lá khô càng nhanh càng tốt: ép giữa giấy thấm, thay giấy sau vài ngày đầu, hoặc dùng bàn là ở nhiệt thấp. Sau đó giữ tranh nơi khô, tránh nắng. Dù vậy, lá xanh thường vẫn ngả xanh ô liu theo thời gian vì diệp lục kém bền.
Ép lá trong sách mất bao lâu?
Thường khoảng 1 đến 3 tuần tuỳ độ dày của lá và độ ẩm không khí. Nên lót giấy thấm hai bên lá và thay giấy sau 2–3 ngày đầu để lá khô nhanh, không mốc. Lá khô hẳn sẽ giòn và không còn mát tay.
Có thể ép lá bằng bàn là không?
Có. Kẹp lá giữa hai tờ giấy, tắt hơi nước, để bàn là ở nhiệt thấp, ấn xuống rồi nhấc lên nhiều lần, không kéo trượt. Cách này nhanh và giữ màu đỏ, vàng khá tốt; trẻ nhỏ nên để người lớn làm.
Vì sao lá ép bị nâu và mốc?
Lá bị nâu thường do diệp lục phân huỷ theo thời gian hoặc do khô quá chậm. Mốc xuất hiện khi lá chưa khô hẳn hoặc để nơi ẩm, nhất là mùa nồm. Cần ép lá thật khô và bảo quản tranh nơi khô ráo.
Lá nào không nên dùng để ép làm tranh?
Tránh lá mọng nước, dày như lưỡi hổ, sen đá vì lâu khô và dễ mốc. Tránh lá có nhựa độc hoặc gây ngứa như trúc đào, sơn ta. Cũng không nên hái lá ở vườn quốc gia, khu bảo tồn hay cây công cộng.
