Màu xanh của lá có rất nhiều sắc: xanh non của lộc, xanh nõn chuối vàng trong, xanh mạ tươi, xanh rêu đục, xanh thẫm gần đen của lá già trong bóng, xanh xám như phấn của lá có sáp. Chúng khác nhau vì lượng diệp lục, tỉ lệ sắc tố vàng đi kèm, độ dày và bề mặt lá (bóng, có sáp, có lông), và vì ánh sáng chiếu qua hay chiếu lên lá. Nhìn ra những khác biệt ấy là cách nhanh nhất để tả và vẽ cây cối không còn "một màu xanh".
Cùng là diệp lục, sao lại nhiều sắc xanh
Lá xanh vì diệp lục hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và xanh lam, để lại phần xanh lục — chuyện ấy sách giáo khoa nào cũng có. Điều thú vị hơn là năm yếu tố khiến hai chiếc lá cùng có diệp lục lại khác màu đến vậy:
- Lượng diệp lục. Lá non ít diệp lục nên nhạt; lá trưởng thành nhiều nên đậm.
- Sắc tố vàng đi kèm. Carotenoid luôn có trong lá; khi diệp lục ít, sắc vàng lộ ra, lá ngả vàng xanh.
- Độ dày và cấu trúc. Lá dày, nhiều lớp tế bào hấp thụ nhiều ánh sáng hơn, trông thẫm hơn.
- Bề mặt. Lá bóng phản chiếu trời thành những vệt sáng; lá phủ sáp hoặc lông mịn tán xạ ánh sáng, trông mờ, ngả xám hoặc bạc.
- Ánh sáng và khoảng cách. Nắng xuyên qua lá cho màu vàng chanh rực; lá trong bóng râm ngả lam; cây ở xa ngả lam xám.
Những sắc xanh có tên trong tiếng Việt
| Tên sắc xanh | Lá, cảnh điển hình | Nhìn thế nào | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Xanh nõn chuối | Tàu lá chuối non còn cuộn | Vàng xanh, sáng, trong | Lá non, mỏng, ít diệp lục |
| Xanh non, xanh lộc | Lộc sấu, lộc bàng đầu xuân | Xanh nhạt tươi, hơi vàng | Lá mới, diệp lục đang tăng |
| Xanh mạ | Ruộng mạ, ruộng lúa mới cấy | Xanh vàng tươi rực | Lá non dày đặc, nắng chiếu nghiêng |
| Xanh lá tươi | Tán cây giữa hè dưới nắng | Xanh lục thuần, sáng | Lá trưởng thành, ánh sáng trực tiếp |
| Xanh rêu | Rêu trên tường, lá già bám bụi | Xanh đục, ngả vàng nâu | Pha lẫn nâu, xám của bề mặt |
| Xanh thẫm | Lá mít, lá xoài già, tán trong bóng | Xanh sâu, gần đen chỗ khuất | Lá dày, nhiều diệp lục, ít sáng |
| Xanh xám, xanh phấn | Lá sen, lá bạch đàn | Mờ, ngả lam xám | Lớp sáp tán xạ ánh sáng |
| Xanh bóng | Lá nhãn, lá bàng, lá mít mặt trên | Xanh đậm có vệt sáng trắng, lam | Bề mặt bóng phản chiếu trời |
Tiếng Việt còn nhiều từ tả độ xanh như xanh mướt, xanh rì, xanh um; đó là chuyện của từ ngữ. Ở đây ta giữ những tên gắn với một chiếc lá cụ thể, vì nhìn được, so được.
Lá sen và lá mít: hai bề mặt, hai kiểu xanh
Đặt một chiếc lá sen cạnh một chiếc lá mít là thấy ngay vai trò của bề mặt. Lá sen phủ một lớp sáp và những gai cực nhỏ; nước rơi lên không thấm mà vo thành giọt tròn lăn đi, mang theo bụi — hiện tượng được các nhà khoa học nghiên cứu kỹ và đặt tên là "hiệu ứng lá sen". Chính lớp sáp ấy làm lá sen có màu xanh mờ ngả lam xám, như phủ phấn; giọt nước đọng trên lá ánh bạc.
Lá mít ngược lại: dày, cứng, mặt trên bóng như đánh xi. Nó có màu xanh thẫm ở phần không phản chiếu, nhưng lại có những vệt trắng, lam nhạt ở chỗ phản chiếu bầu trời. Vẽ lá mít mà không có vệt sáng là mất đi cái bóng; vẽ lá sen mà có vệt sáng gắt là sai chất liệu.
Ánh sáng đổi màu lá ngay trước mắt
Nắng xuyên qua lá
Đứng dưới một tán cây lúc nắng, nhìn ngược lên: lá có nắng xuyên qua sáng rực màu vàng chanh, gân lá hiện rõ thành nét đậm. Đây là sắc xanh sáng nhất mà một chiếc lá có thể có, sáng hơn cả mặt lá được nắng chiếu thẳng. Ánh sáng xuyên qua lá được lọc gần hết đỏ và lam, chỉ còn vàng xanh.
Lá ngoài nắng và lá trong bóng
Trên cùng một cây, lá ở tán ngoài nhận nhiều nắng thường nhỏ hơn, dày hơn, nhạt hoặc bóng hơn; lá ở phía trong, phía dưới tán thường to, mỏng và thẫm hơn. Các nhà thực vật gọi đó là lá ưa sáng và lá ưa bóng của cùng một cây. Khi vẽ, tán ngoài nên sáng và ấm, lòng tán nên tối và ngả lam.
Cây ở xa
Cây càng xa càng nhạt, ngả lam xám, mất chi tiết. Một dãy đồi cây xa không còn là "xanh lá" mà là xanh lam xám. Dùng xanh lá tươi cho cây ở xa là lỗi phổ biến nhất khiến tranh phong cảnh bị phẳng.
Bảng màu những sắc xanh của lá
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Xanh nõn chuối | #C9DC7A | Lá non, mảng sáng nhất |
| Xanh mạ | #9CC23F | Ruộng, bãi cỏ dưới nắng |
| Xanh lá tươi | #5E9A3A | Tán cây giữa hè |
| Xanh rêu | #6B7340 | Tường cũ, lá già, nền dịu |
| Xanh thẫm lá mít | #24432B | Lòng tán, bóng đổ |
| Xanh phấn lá sen | #7E9C8A | Lá có sáp, mảng mờ |
| Vàng chanh nắng xuyên lá | #D6E15A | Lá ngược sáng, điểm sáng |
| Lam xám cây xa | #8197A0 | Đồi cây phía xa |
Một mẹo khi pha: xanh lá "nguyên tuýp" trong hộp màu thường quá gắt so với lá thật. Thêm một chút đỏ hoặc nâu để làm dịu (xanh rêu, xanh thẫm), thêm vàng để ra xanh non, thêm lam và trắng để ra xanh cây xa.
Góc nhìn hôm nay: mười chiếc lá, một thước màu xanh
Bài tập làm ngay: nhặt mười chiếc lá xanh khác nhau quanh nhà — lá rụng hoặc xin từ cây nhà mình. Xếp chúng trên tờ giấy trắng thành một dải từ nhạt nhất đến đậm nhất. Rồi xếp lại một lần nữa theo tiêu chí khác: từ ngả vàng nhất đến ngả lam nhất. Hai cách xếp sẽ không trùng nhau — đó là lúc bạn hiểu màu xanh có ít nhất hai trục: đậm – nhạt và vàng – lam.
Cầm từng chiếc lá lên soi ra ánh sáng cửa sổ, xem màu khi ánh sáng xuyên qua. Lật mặt dưới: thường nhạt hơn, có khi ánh bạc. Với trẻ con, có thể đặt tên cho từng chiếc lá theo màu ("xanh nõn chuối", "xanh lá mít") rồi tự tô lại bằng bút chì màu; với người thiết kế, chụp ảnh dải lá dưới ánh sáng tự nhiên để có một bảng xanh "thật".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lá non có màu xanh nhạt hơn lá già?
Lá non mới hình thành nên còn ít diệp lục, sắc tố vàng carotenoid lộ ra nhiều hơn, khiến lá có màu xanh nhạt ngả vàng. Lá cũng mỏng hơn nên ánh sáng đi qua nhiều hơn. Khi lá trưởng thành, diệp lục tăng và lá chuyển xanh đậm.
Màu xanh nõn chuối là màu gì?
Xanh nõn chuối là sắc xanh nhạt ngả vàng, sáng và trong, giống màu tàu lá chuối non còn cuộn. Nó gần với vàng chanh hơn là với xanh lá đậm. Đây là màu hay dùng để tả lá non, lộc mới.
Vì sao lá sen không bị ướt?
Mặt lá sen có lớp sáp và vô số gai cực nhỏ khiến nước không bám được mà vo thành giọt tròn lăn đi, cuốn theo bụi bẩn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng lá sen. Lớp sáp ấy cũng làm lá sen có màu xanh mờ ngả xám lam.
Vì sao cây ở xa trông màu xanh lam?
Giữa mắt người và cây ở xa có một lớp không khí chứa hơi nước và bụi, làm tán xạ ánh sáng và phủ lên cảnh một sắc lam nhạt. Càng xa, màu càng nhạt và ngả lam. Khi vẽ, cây xa nên tô xanh lam xám thay vì xanh lá tươi.
Làm sao tô màu lá cây cho tự nhiên?
Dùng ít nhất ba sắc xanh: sáng ấm cho tán ngoài có nắng, thẫm cho lòng tán, và lam xám cho cây ở xa. Màu xanh lá có sẵn trong hộp thường quá gắt, nên pha thêm chút đỏ hoặc nâu để dịu, thêm vàng để ra xanh non. Chừa vài chỗ vàng chanh cho lá được nắng xuyên qua.
