Xứ nhiệt đới ít có "mùa lá đỏ" như Nhật Bản, Hàn Quốc hay miền đông Bắc Mỹ vì thiếu cùng lúc mấy điều kiện: một rừng có nhiều loài cây rụng lá, một tín hiệu mùa rõ ràng khiến chúng đổi màu đồng loạt, và những ngày thu nắng ráo xen đêm lạnh giúp lá tạo nhiều sắc đỏ. Ở vùng nóng, phần lớn cây thường xanh, cây rụng lá thì rụng theo mùa khô, lệch nhau, lá thường héo nâu chứ ít khi đỏ rực. Nhưng Việt Nam không phải không có lá đỏ: sau sau, sơn ta, bàng, lộc vừng và những cây ra lộc đỏ là "mùa đỏ" kiểu nhiệt đới.
Một mùa lá đỏ cần những gì
Cơ chế lá đổi vàng, đỏ (diệp lục phân giải, carotenoid lộ ra, cây tạo thêm anthocyanin) đã được giải thích nhiều nơi. Câu hỏi ở đây khác: vì sao có nơi cả quả đồi đỏ rực cùng một lúc, có nơi không? Các nhà khoa học thường nêu những điều kiện sau:
- Nhiều loài rụng lá trong cùng một khu rừng. Rừng ôn đới hỗn giao có rất nhiều cây lá rộng rụng lá: phong, sồi, bạch dương, sau sau…
- Một tín hiệu mùa chung và mạnh. Ngày ngắn dần và nhiệt độ hạ dần vào mùa thu tác động lên mọi cây cùng lúc, nên cả rừng đổi màu gần như đồng loạt trong vài tuần.
- Ngày nắng, đêm lạnh nhưng chưa đóng băng. Người ta quan sát thấy những mùa thu có nhiều ngày nắng ráo và đêm se lạnh thường cho lá đỏ rực nhất; mùa thu âm u, ấm hay sương giá sớm thì lá kém màu, nhanh nâu.
- Loài cây "biết" làm đỏ. Không phải loài nào cũng tạo anthocyanin khi lá già; có loài chỉ vàng. Ví dụ hay được nhắc: rừng thu châu Âu thiên về màu vàng, trong khi Đông Á và miền đông Bắc Mỹ có nhiều loài đỏ hơn. Vì sao có sự khác biệt ấy, giới khoa học vẫn còn đưa ra các giả thuyết khác nhau.
Xứ nóng thiếu điều kiện nào
Đối chiếu với bốn điều kiện trên, vùng nhiệt đới gió mùa như phần lớn Việt Nam hụt gần như cả bốn:
- Đa số cây thường xanh. Rừng mưa nhiệt đới và nhiều cây trồng đô thị giữ lá quanh năm, thay lá dần.
- Tín hiệu mùa là mưa – khô, và nó lệch. Cây rụng lá ở xứ nóng chủ yếu rụng để tránh mùa khô. Nhưng mùa khô đến sớm muộn khác nhau theo vùng, theo năm, theo chỗ cây đứng (gần nước hay đồi khô), nên các cây không đổi màu cùng lúc.
- Đêm không đủ lạnh. Ở đồng bằng phía Nam gần như không có đêm se lạnh kéo dài.
- Lá rụng vì khô thường héo nâu. Khi cây rụng lá do thiếu nước, lá có khi khô và rơi trước khi kịp đỏ; rừng khộp mùa khô là ví dụ — vàng nâu, nâu đỏ đục, ít khi đỏ tươi.
So sánh hai kiểu "mùa đổi lá"
| Ôn đới (mùa thu) | Nhiệt đới gió mùa (Việt Nam) | |
|---|---|---|
| Vì sao rụng lá | Tránh mùa đông giá lạnh | Tránh mùa khô; ở Bắc Bộ là mùa khô lạnh |
| Lúc đổi màu | Mùa thu, tương đối đồng loạt | Rải rác: đầu đông, cuối đông, mùa xuân, mùa khô tuỳ loài và vùng |
| Màu lá già | Vàng, cam, đỏ rực | Vàng, vàng nâu; đỏ ở một số loài (bàng, sau sau, sơn, lộc vừng) |
| Thời gian trơ cành | Cả mùa đông | Ngắn, nhiều cây ra lộc ngay sau khi rụng |
| Mùa "đỏ" khác | Hầu như không | Lộc non đỏ hồng của nhiều cây khi ra lá mới |
Lá đỏ ở Việt Nam: có, nhưng ở chỗ khác
Vùng núi phía Bắc
Ở vùng núi phía Bắc, mùa đông có đêm lạnh và những đợt hanh khô nắng ráo — gần với điều kiện ôn đới nhất. Ở đây có những loài đỏ lá đẹp:
- Sau sau (Liquidambar formosana): lá xẻ ba thuỳ như bàn tay, cuối thu sang đông chuyển vàng, cam, đỏ. Cây mọc ở rừng thứ sinh, đồi núi nhiều tỉnh phía Bắc. Đây là họ hàng gần của cây sweetgum nổi tiếng ở mùa thu Bắc Mỹ.
- Sơn ta (Toxicodendron succedaneum): cây cho nhựa làm sơn mài, trồng nhiều ở Phú Thọ và trung du; lá kép, cuối mùa chuyển đỏ rực. Lưu ý: nhựa và lá sơn có thể gây dị ứng, phát ban mạnh — ngắm thì được, đừng hái, đừng sờ.
- Một số loài thích (phong) trên núi cao như dãy Hoàng Liên: lá đổi vàng, đỏ vào mùa lạnh, nhưng mọc rải rác, không thành rừng đỏ như ở Nhật Bản.
Đồng bằng và đô thị
Bàng, lộc vừng, bằng lăng đỏ lá vào mùa đông Bắc Bộ; cơm nguội vàng tươi đầu đông. Đó là "mùa thu đỏ" khiêm tốn nhưng có thật của Hà Nội và các thành phố phía Bắc, chỉ kéo dài ít tuần và tuỳ năm.
Mùa đỏ của lá non
Quan trọng nhất: xứ nóng có một mùa đỏ mà xứ lạnh hầu như không có — lá non đỏ. Xoài, vải, muỗm, lộc vừng, trâm và vô số cây rừng ra lộc đỏ hồng, đỏ tía, nâu đồng. Rừng nhiệt đới đầu mùa mưa có thể lốm đốm đỏ như một góc rừng thu.
Bảng màu: thu ôn đới và "thu" nhiệt đới
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt. Đặt hai cột cạnh nhau để thấy khác biệt.
| Thu ôn đới | HEX gợi ý | "Thu" nhiệt đới Việt Nam | HEX gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đỏ lá phong | #C3262E | Đỏ son lá bàng | #C8402B |
| Cam rực | #E8752A | Vàng cam lá sấu | #D99A3B |
| Vàng tươi | #F0C22E | Vàng tươi cơm nguội | #E9C33A |
| Nâu đỏ sồi | #8A4B2A | Nâu đỏ lá dầu khô | #8E4A2C |
| Trời thu xanh trong | #6FA3D8 | Trời đông xám đục | #C4C6C2 |
| Xanh thông còn lại | #2F4A34 | Đỏ hồng lộc non | #C9605A |
Cột bên phải ít rực hơn, nhiều xám hơn, và có một màu mà cột trái không có: đỏ hồng của lộc non. Đó là chữ ký màu của xứ nóng.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm lá đỏ quanh nơi mình ở
Bài tập làm ngay: trong khoảng tháng 11 đến tháng 1 (miền Bắc) hoặc giữa mùa khô (miền Nam), đi một vòng quanh nơi ở và đánh dấu mọi cây có lá đỏ, vàng. Ghi: cây gì, lá đỏ là lá già hay lá non, cây đứng chỗ nắng hay râm. Sau vài lần, bạn sẽ thấy "mùa lá đỏ" ở xứ mình không phải một đợt mà là nhiều đợt nhỏ, mỗi loài một lúc.
Nếu có ảnh rừng thu ôn đới trong máy, hãy so với ảnh cây bàng, cây lộc vừng mình chụp: đỏ nào tươi hơn, nền trời khác nhau ra sao. Bài so sánh này rất hợp cho học sinh làm bài văn tả cảnh hoặc bài vẽ "mùa đông quê em".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam không có mùa lá đỏ như Nhật Bản?
Phần lớn cây ở Việt Nam thường xanh, còn cây rụng lá thì rụng theo mùa khô, lệch nhau giữa các loài và các vùng. Đêm cũng không đủ lạnh kéo dài như mùa thu ôn đới. Vì vậy không có cảnh cả rừng đỏ đồng loạt, chỉ có từng loài đổi màu vào những lúc khác nhau.
Ở Việt Nam có cây lá đỏ nào?
Ở vùng núi phía Bắc có sau sau, sơn ta và một số loài thích đổi lá đỏ vào mùa lạnh. Ở đô thị miền Bắc có bàng, lộc vừng, bằng lăng đỏ lá vào mùa đông. Ngoài ra nhiều cây như xoài, vải, lộc vừng có lá non màu đỏ.
Cây sau sau là cây gì?
Sau sau (Liquidambar formosana) là cây gỗ có lá xẻ ba thuỳ, mọc ở đồi núi nhiều tỉnh phía Bắc. Cuối thu sang đông, lá chuyển vàng, cam, đỏ trước khi rụng. Cây là họ hàng gần của loài sweetgum nổi tiếng ở mùa thu Bắc Mỹ.
Lá cây sơn đỏ có độc không?
Cây sơn ta (Toxicodendron succedaneum) có nhựa gây dị ứng, nhiều người tiếp xúc sẽ bị ngứa, phát ban mạnh. Lá đổi đỏ rất đẹp nhưng chỉ nên ngắm, không hái, không sờ. Nếu lỡ dính nhựa và bị phát ban, nên đến cơ sở y tế.
Vì sao mùa thu châu Âu nhiều lá vàng hơn lá đỏ?
Rừng châu Âu có nhiều loài cây chỉ chuyển vàng khi lá già, ít loài tạo nhiều sắc đỏ như ở Đông Á hay miền đông Bắc Mỹ. Nguyên nhân sâu xa của khác biệt này vẫn đang được giới khoa học tranh luận với nhiều giả thuyết. Thời tiết từng năm cũng làm màu thu đậm nhạt khác nhau.