Làng bích hoạ là những làng, con phố được vẽ tranh lên tường nhà để làm đẹp không gian và thu hút người đến thăm. Ở Việt Nam, mô hình này thường được tính từ làng chài Tam Thanh (Tam Kỳ, nay thuộc TP Đà Nẵng, trước thuộc Quảng Nam) năm 2016, rồi lan ra nhiều nơi. Câu hỏi đáng bàn nhất về màu sắc là: tranh tường nên hoà vào cảnh biển, cảnh làng hay nổi bật lên trên nó — và vì sao nhiều bức tranh đẹp ngày khánh thành lại bạc màu, bong tróc chỉ sau vài mùa nắng gió.
Làng bích hoạ ra đời thế nào
Vẽ tranh lên tường là chuyện có từ rất lâu, nhưng "làng bích hoạ" như một mô hình làm mới cộng đồng thì phổ biến từ khoảng những thập niên gần đây ở nhiều nước châu Á. Hàn Quốc có những khu nổi tiếng như làng văn hoá Gamcheon ở Busan, với những dãy nhà sơn màu trên sườn đồi, và khu Ihwa ở Seoul với tranh tường trên các bậc dốc.
Ở Việt Nam, làng chài Tam Thanh được vẽ năm 2016 trong một dự án có sự tham gia của các hoạ sĩ, tình nguyện viên Hàn Quốc cùng người Việt. Hàng chục bức tường nhà dân, tường rào ven biển được vẽ cảnh sinh hoạt làng chài, thúng chai, cá, trẻ em, sóng biển. Sau đó, nhiều địa phương làm theo, và Hà Nội có phố bích hoạ Phùng Hưng vẽ trên các vòm gạch bên dưới cầu cạn đường sắt (tuyến đường sắt này vẫn đang chạy tàu), tái hiện những cảnh sinh hoạt phố cổ.
Màu tranh tường đặt giữa màu làng
Một bức bích hoạ ngoài trời không đứng riêng như tranh treo trong phòng. Nó có một "khung" là cả khung cảnh xung quanh: trời, biển, cát, mái nhà, cây, lưới phơi, thuyền. Vì vậy màu của tranh phải được nghĩ cùng màu của cảnh.
Hai hướng chọn màu
- Hoà vào cảnh: lấy chính màu của làng để vẽ — xanh biển, vàng cát, nâu thúng chai, xanh lưới, trắng vôi. Tranh như phần nối dài của khung cảnh, nhìn lâu không mỏi, hợp với làng đang có người sống.
- Nổi trên cảnh: dùng màu rực, tương phản mạnh — hồng tươi, tím, xanh lá chuối, vàng chanh. Tranh bắt mắt từ xa, chụp ảnh rất nổi, nhưng dễ lấn át khung cảnh và dễ "cũ" nhanh về thị hiếu.
Không có hướng nào đúng tuyệt đối. Có điều, ở một làng chài nơi nền đã là xanh ngọc và vàng cát rất mạnh, một bảng màu quá rực trên tường dễ tạo cảm giác đua tranh với biển. Những bức được khen nhiều thường là những bức giữ được "giọng" của làng.
Vì sao bích hoạ ngoài trời mau bạc màu
Đây là vấn đề chung của mọi làng bích hoạ ven biển, không riêng nơi nào. Có mấy nguyên nhân chính:
- Tia cực tím của nắng: phá vỡ dần nhiều loại chất tạo màu, nhất là những màu hữu cơ rực như đỏ tươi, hồng, tím. Màu khoáng (như màu đất, một số màu oxit) thường bền hơn.
- Hơi muối và gió cát: ở làng ven biển, hơi nước mặn bám lên tường, kết tinh khi khô, làm lớp sơn phồng và bong. Gió mang cát mài mòn bề mặt.
- Ẩm từ tường lên: tường nhà dân thường là gạch, vữa, có khi thấm ẩm từ chân tường. Sơn vẽ lên tường ẩm sẽ phồng rộp từ bên trong.
- Bề mặt tường chưa được xử lý: tường cũ, vữa bở, nếu không cạo sạch và lót kỹ thì lớp tranh bong cùng lớp vữa.
Hệ quả là nhiều bức tranh, vài năm sau khánh thành, mất hẳn màu đỏ hồng, chỉ còn các mảng xanh và nâu — vì màu đỏ hồng thường phai nhanh nhất. Một làng bích hoạ muốn đẹp lâu cần kế hoạch vẽ lại, sửa định kỳ, và cần chọn màu bền ngay từ đầu.
Bảng: màu nào bền, màu nào phai nhanh ngoài trời
| Nhóm màu | Độ bền ngoài trời (nhìn chung) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Màu đất: vàng đất, nâu, đỏ đất | Tốt | Thường từ oxit sắt, chịu nắng tốt |
| Trắng, đen | Tốt | Trắng có thể ố, ngả vàng tuỳ loại sơn |
| Xanh lam đậm, xanh lá đậm | Khá đến tốt | Tuỳ chất tạo màu, nhiều loại khá bền |
| Đỏ tươi, hồng, tím | Thường kém hơn | Nhiều loại phai nhanh dưới nắng gắt |
| Màu dạ quang, neon | Kém | Hầu như không hợp để vẽ ngoài trời lâu dài |
Bảng này chỉ mang tính tổng quát; độ bền thực tế còn tuỳ chất lượng sơn, lớp phủ bảo vệ và hướng tường. Người làm bích hoạ nên đọc thông số chịu ánh sáng của từng loại sơn trước khi chọn.
Những gì làm nên một bích hoạ làng chài hợp cảnh
- Chừa tường trơn: không phải bức tường nào cũng cần vẽ. Những khoảng tường trắng, vàng trơn giữa các bức tranh là chỗ nghỉ cho mắt, làm từng bức nổi bật hơn.
- Vẽ cảnh có thật của làng: thúng, lưới, cá, phiên chợ sớm, người vá lưới. Màu của những cảnh này tự nhiên đã hợp với làng.
- Để màu tranh nối với màu thật: một bức tranh sóng biển vẽ ngay cạnh lối ra biển, dùng đúng sắc xanh của nước hôm đó, sẽ tạo cảm giác tranh "chảy" ra ngoài.
- Hỏi người sống trong nhà: bức tường là nhà người ta. Chủ nhà có quyền chọn có vẽ hay không, vẽ gì, màu gì. Làng bích hoạ thành công là làng mà người dân thấy tranh là của mình.
- Nghĩ tới ban đêm và mùa mưa: tranh dưới ánh đèn đường, tranh khi tường ướt sẽ khác hẳn ban ngày nắng.
Bảng màu gợi ý: bích hoạ làng chài hoà vào biển
Mã HEX là gợi ý của bài, lấy theo mắt từ cảnh làng chài miền Trung buổi sáng, ưu tiên những sắc tương đối bền ngoài trời.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Xanh ngọc biển gần bờ | #3E9E9A | Sóng, nước, mảng lớn |
| Xanh cô-ban biển xa | #2A4F8C | Đường chân trời, bóng |
| Vàng cát | #E2CC98 | Nền tranh, bờ, khoảng sáng |
| Nâu thúng chai | #4A3A2E | Thuyền, nét đậm, chi tiết |
| Xanh lưới cước | #4F8F6A | Lưới, hoạ tiết lặp |
| Đỏ đất mạn thuyền | #A2493A | Màu nhấn, bền hơn đỏ tươi |
| Trắng vôi | #F1EEE6 | Bọt sóng, mây, tường trơn |
Để ý: thay vì đỏ tươi, bảng dùng đỏ đất — vừa hợp với màu thuyền cũ, vừa ít phai hơn. Đây là một lựa chọn vừa thẩm mỹ vừa kỹ thuật.
Góc nhìn hôm nay
Làng bích hoạ mang lại một lượng khách lớn trong thời gian đầu, giúp nhiều làng chài nghèo có thêm thu nhập. Nhưng bài học chung từ nhiều nơi trên thế giới là: tranh chỉ thu hút lâu dài khi được chăm sóc, vẽ lại, và khi cuộc sống thật của làng — thuyền, lưới, chợ cá — vẫn còn đó. Một bức tường đẹp không thay được một làng sống.
- Khi ghé một làng bích hoạ: nhìn cả tranh lẫn những bức tường không vẽ, nhà ở thật, bến thuyền thật. So sánh xem tranh có cùng "giọng màu" với làng không.
- Bài tập cho người vẽ: chụp một bức tường trống ở nơi bạn sống cùng khung cảnh xung quanh, rồi phác lên ảnh một bức tranh chỉ dùng năm màu lấy từ chính khung cảnh đó.
- Đọc thêm: tài liệu về các dự án nghệ thuật cộng đồng và nghệ thuật công cộng; tài liệu kỹ thuật của các hãng sơn về sơn ngoại thất và độ bền màu.
Câu hỏi thường gặp
Làng bích hoạ đầu tiên ở Việt Nam là làng nào?
Thường được nhắc là làng chài Tam Thanh ở Tam Kỳ (nay thuộc TP Đà Nẵng, trước thuộc Quảng Nam), được vẽ năm 2016 trong một dự án có hoạ sĩ, tình nguyện viên Hàn Quốc và Việt Nam tham gia.
Vì sao tranh tường ngoài trời nhanh bạc màu?
Do tia cực tím của nắng phá vỡ nhiều chất tạo màu, hơi muối và gió cát ở vùng biển làm sơn bong, cùng với hơi ẩm thấm từ tường. Màu đỏ, hồng, tím thường phai nhanh hơn màu đất và màu xanh đậm.
Màu nào bền khi vẽ tranh tường ngoài trời?
Nhìn chung các màu đất như vàng đất, nâu, đỏ đất cùng trắng và đen khá bền; nhiều loại xanh lam, xanh lá đậm cũng tốt. Màu dạ quang và nhiều loại đỏ, hồng tươi kém bền hơn. Nên xem thông số chịu ánh sáng của từng loại sơn.
Phố bích hoạ Phùng Hưng ở đâu?
Phố bích hoạ Phùng Hưng ở Hà Nội, tranh được vẽ trên các vòm gạch bên dưới cầu cạn đường sắt chạy qua phố, tái hiện những cảnh sinh hoạt phố cổ Hà Nội xưa.
Vẽ tranh tường làng chài nên chọn màu thế nào?
Nên lấy màu từ chính cảnh làng: xanh biển, vàng cát, nâu thuyền, xanh lưới, trắng vôi, và dùng màu nhấn tiết chế. Chừa những khoảng tường trơn và hỏi ý kiến chủ nhà trước khi vẽ.
