Màu thuyền biển miền Trung: ghe nhiều màu, thúng chai và mắt mũi thuyền

Thuyền ở biển miền Trung có màu sặc sỡ — xanh lam, xanh lá, đỏ, vàng, trắng — vì những lý do vừa thực dụng vừa tín ngưỡng: dễ nhận ra thuyền nhà mình giữa đoàn thuyền và trên mặt biển xa, sơn bảo vệ gỗ khỏi nước mặn, hà bám, và theo một tập quán lâu đời, đôi mắt vẽ ở mũi giúp con thuyền "nhìn đường". Thúng chai thì ngược lại: nâu đen trầm của tre đan trét dầu rái, hoặc xanh lam của thúng vật liệu mới. Đặt cạnh cát vàng, nước xanh ngọc, hai lớp màu này làm nên bến cá miền Trung.

Bến thuyền: một bảng màu đặt trên nền xanh

Đứng trên bờ cát nhìn ra một bến cá miền Trung lúc sáng sớm, bạn sẽ thấy cảnh được chia thành ba dải rõ ràng: trên là trời xanh nhạt ngả trắng, giữa là biển xanh ngọc đến xanh cô-ban, dưới là cát vàng hoặc trắng. Những con thuyền nằm đúng ở dải giữa và dải dưới, như những chấm màu đậm đặt lên một nền sáng và lạnh.

Chính vì nền gần như chỉ có xanh và vàng nhạt, thuyền mới cần màu rực để nổi lên. Một chiếc thuyền sơn đỏ, viền vàng, đậu trên nước xanh ngọc là ví dụ sống động nhất của cặp màu tương phản nóng – lạnh mà người học phối màu hay tìm.

Ghe, thuyền gỗ: vì sao sơn nhiều màu

Để nhận ra nhau

Trên biển, khoảng cách làm mọi hình dáng thuyền na ná nhau. Màu sơn và cách phối màu thân, mạn, ca bin là cách nhanh nhất để người trên bờ, người trên thuyền khác nhận ra một chiếc ghe. Nhiều chủ thuyền giữ một bộ màu quen thuộc qua nhiều đời thuyền, như một thứ "màu nhà". Ngày nay thuyền đánh cá còn phải kẻ số đăng ký trên mạn theo quy định, nhưng màu vẫn là dấu nhận diện bằng mắt nhanh hơn.

Để bảo vệ gỗ

Gỗ ngâm nước mặn, phơi nắng gắt sẽ nứt, mục, bị hà và sinh vật biển đục. Lớp sơn là lớp áo bảo vệ. Phần đáy thuyền thường sơn một loại sơn chống hà riêng; loại truyền thống phổ biến có màu đỏ nâu vì chứa hợp chất của đồng — đó là lý do khi thuyền lên cạn, ta hay thấy phần dưới đường nước một màu đỏ sẫm, khác hẳn phần trên.

Vì tín ngưỡng và niềm vui

Thuyền là tài sản lớn nhất, là nơi làm ăn và cũng là nơi gửi gắm may rủi của ngư dân. Sơn thuyền mới, sơn lại thuyền trước mùa biển, trước Tết, trước lễ cầu ngư là một việc trang trọng. Màu tươi được coi là màu của may mắn, của mùa cá tốt. Không có quy định nào về màu nào mang ý nghĩa gì; mỗi vùng, mỗi nhà có cách hiểu riêng.

Đôi mắt ở mũi thuyền

Vẽ mắt ở hai bên mũi thuyền là tập quán gặp ở nhiều vùng ven biển châu Á, và ở Việt Nam rõ nhất là từ miền Trung trở vào. Người đi biển giải thích theo nhiều cách: mắt giúp thuyền thấy đường, tránh đá ngầm; mắt khiến thuỷ quái tưởng thuyền là sinh vật lớn mà tránh xa; mắt là "linh hồn" của thuyền, được vẽ hoặc gắn vào trong một nghi lễ khi hạ thuỷ.

Về màu, đôi mắt thường là con ngươi đen, lòng trắng, viền đỏ hoặc xanh, đặt trên một mảng màu nền của mũi thuyền. Hình dáng mắt khác nhau theo vùng và theo loại thuyền — có kiểu tròn, có kiểu dài như mắt cá, có kiểu cong. Một số nhà nghiên cứu văn hoá biển đã ghi nhận và phân loại các kiểu mắt này, nhưng cách gán ý nghĩa cho từng kiểu nhìn chung là theo lời kể từng làng, không thống nhất.

Đứng ở góc độ màu sắc, đôi mắt là điểm có độ tương phản mạnh nhất trên cả con thuyền: đen tuyền cạnh trắng tinh. Mắt người nhìn vào một chiếc thuyền sẽ dừng ở đó trước tiên — đúng như vai trò của nó.

Thúng chai: màu nâu đen giữa sóng trắng

Thúng chai (hay thuyền thúng) là chiếc thuyền tròn đan bằng tre, phổ biến dọc bờ biển miền Trung để đi gần bờ, chở người và hàng từ thuyền lớn vào bờ. Thúng truyền thống được đan nan tre rồi trét kín bằng dầu rái — một loại nhựa cây — cùng các chất độn, nên có màu nâu đen, bóng khi ướt, xám mờ khi khô.

Ngày nay nhiều nơi dùng thúng làm bằng vật liệu composite, thường sơn xanh lam hoặc xanh dương ở ngoài. Một bãi biển xếp đầy thúng tròn xanh lam trên cát vàng là một cảnh khác hẳn bãi thúng chai nâu đen trước đây — cùng hình tròn, nhưng bảng màu đã lạnh hơn và sáng hơn.

Bảng so sánh màu các loại thuyền

Màu thuyền đổi theo giờ trong ngày

• Bình minh: thuyền về bến khi trời còn hồng cam. Xanh lam của thân thuyền ngả tím, đỏ ngả cam, đôi mắt chìm trong bóng.
• Giữa sáng: nắng lên cao, màu sơn hiện đúng nhất. Đây là lúc màu thuyền rực nhất, nước xanh ngọc nhất.
• Trưa: nắng thẳng đứng làm màu bạc đi, bóng thuyền thu nhỏ ngay dưới thân.
• Chiều muộn: nắng xiên vàng làm mọi màu ấm lên, thân thuyền xanh lam ngả xanh lá, bóng thuyền đổ dài trên cát.

Bảng màu gợi ý: bến ghe miền Trung buổi sáng

Mã HEX là gợi ý theo mắt từ một bến ghe điển hình lúc giữa buổi sáng, không phải màu chuẩn của thuyền nào.

Cách dùng: lấy xanh ngọc và vàng cát làm nền (chiếm phần lớn), xanh lam thân ghe làm khối chính, còn đỏ và vàng chỉ dùng thành đường mảnh. Nếu tô đỏ thành mảng lớn, bức tranh sẽ nặng và mất cảm giác biển.

Góc nhìn hôm nay

• Quan sát có chủ đích: ở bất kỳ bến cá nào, thử đếm xem có bao nhiêu thuyền cùng một bộ màu. Bạn sẽ nhận ra những "họ màu" theo xóm, theo nhà.
• Bài tập vẽ: vẽ một chiếc ghe ba lần với ba nền khác nhau — nước xanh ngọc, nước xám ngày mưa, nước cam hoàng hôn — giữ nguyên màu thuyền. Màu thuyền sẽ "đổi" theo nền, đó là bài học về màu tương đối.
• Đọc thêm: các nghiên cứu văn hoá biển miền Trung, về lễ cầu ngư và tín ngưỡng thờ cá Ông; các bảo tàng tỉnh ven biển thường có mô hình thuyền truyền thống.
• Giữ lịch sự: thuyền là chỗ làm ăn. Đừng leo lên thuyền, đừng sờ vào mắt thuyền khi chưa được chủ cho phép.