Nhiều phố biển trên thế giới sơn nhà sặc sỡ — Burano ở Ý, Nyhavn ở Đan Mạch, Bo-Kaap ở Nam Phi, Valparaíso ở Chile — và gần như nơi nào cũng có một câu chuyện giải thích kèm theo: để ngư dân nhận ra nhà mình trong sương, vì dùng sơn thừa từ xưởng đóng tàu, vì ăn mừng tự do, vì luật lệ địa phương. Phần lớn những câu chuyện ấy là truyền thuyết hoặc giả thuyết, chưa được tư liệu chứng minh. Điều chắc chắn hơn là vài yếu tố chung: trời biển nhiều mây xám làm màu rực trở nên dễ chịu, bột màu và sơn thuyền sẵn có, ý thức cộng đồng và về sau là du lịch.
Burano: chuyện sương mù và một bộ luật màu
Burano là một đảo nhỏ trong phá Venice, nổi tiếng với nghề ren và những dãy nhà mỗi căn một màu: hồng, xanh lam, vàng, tím, xanh lá, đỏ, đặt liền nhau dọc các con kênh. Câu chuyện hay được kể nhất là ngư dân sơn nhà màu riêng để nhìn thấy nhà mình khi trở về trong sương mù dày của phá. Đây là một truyền thuyết đẹp, nhưng không có tư liệu cụ thể nào cho thấy đó là lý do ban đầu.
Điều được nhiều nguồn ghi nhận hơn: ngày nay người dân Burano muốn sơn lại nhà thường phải xin phép chính quyền, và màu được chọn trong một bộ màu cho phép tương ứng với ngôi nhà. Nói cách khác, sắc màu Burano hiện nay là kết quả của truyền thống cộng với quản lý — gần giống chuyện màu vàng ở Hội An.
Cinque Terre và bờ biển Liguria: màu pastel trên vách đá
Năm làng chài Cinque Terre bám trên vách đá dọc bờ biển Liguria (Ý), cùng với Portovenere và các đảo lân cận được UNESCO ghi danh năm 1997. Nhà ở đây sơn những màu ấm nhạt: hồng đào, vàng, cam đất, đỏ son nhạt, thường có cửa chớp xanh lá. Cách giải thích phổ biến cũng là để nhận ra từ biển, cộng thêm truyền thống tường vôi pha bột màu đất của vùng Địa Trung Hải.
Về màu sắc, Cinque Terre là bài học hay: các màu đều ấm và nhạt, cùng một "họ" đất, nên dù nhiều màu vẫn không chói. Đặt trên nền đá xám, ruộng nho xanh và biển xanh đậm, chúng như một dải màu phấn chạy ngang vách núi.
Nyhavn và những phố cảng phương Bắc
Nyhavn ở Copenhagen là một con kênh cảng đào từ thế kỷ 17, hai bên là dãy nhà nhiều màu: vàng, cam, đỏ, xanh lam. Ở những thành phố phương Bắc có mùa đông dài và trời thường xám, màu tường rực là cách làm cho phố sáng lên. Đây là cảm nhận phổ biến, dễ hiểu khi nhìn ảnh một ngày đông Bắc Âu: dưới trời chì, một bức tường vàng cam gần như toả ấm.
Những phố tương tự có ở Tobermory (Scotland), ở St. John's (Canada) với dãy nhà gỗ nhiều màu thường được gọi vui là "dãy kẹo dẻo", và nhiều cảng cá Bắc Âu khác. Ở nhiều nơi, phong trào sơn nhà nhiều màu được cho là chỉ rộ lên vài thập niên gần đây như một cách làm mới phố cũ — nên cũng không phải "truyền thống từ thuở xa xưa" như ta tưởng.
Bo-Kaap, Valparaíso, La Boca: màu và câu chuyện cộng đồng
Bo-Kaap (Cape Town, Nam Phi)
Khu Bo-Kaap trên sườn đồi Cape Town có những dãy nhà tường màu xanh lá, hồng, vàng, tím sáng. Một cách giải thích phổ biến cho rằng nhà thuê ở đây ban đầu buộc phải để trắng, và khi người dân được sở hữu nhà, họ sơn màu như một cách thể hiện mình. Cũng có lời kể gắn việc sơn lại nhà với dịp lễ hội cuối tháng chay của cộng đồng Hồi giáo trong khu. Các câu chuyện này phổ biến nhưng nên coi là lời kể cộng đồng hơn là sử liệu đã kiểm chứng.
Valparaíso (Chile)
Thành phố cảng Valparaíso phủ trên hàng chục ngọn đồi, nhà gỗ, nhà tôn sơn đủ màu, khu lịch sử được UNESCO ghi danh năm 2003. Câu chuyện quen thuộc là cư dân cảng dùng sơn thuyền còn thừa để sơn nhà và tôn lợp cho khỏi gỉ. Hợp lý về thực tế, nhưng chưa thấy chứng cứ cụ thể.
La Boca (Buenos Aires, Argentina)
Khu cảng La Boca nổi tiếng với dãy nhà tôn, nhà gỗ nhiều màu, gắn với người nhập cư làm nghề cảng. Câu chuyện "sơn thừa từ xưởng đóng tàu" cũng được kể ở đây. Màu sắc La Boca ngày nay được giữ và tô thêm phần lớn nhờ du lịch.
Khi cả phố chỉ một màu: trắng Santorini, xanh Chefchaouen
Không phải phố biển nào cũng nhiều màu. Ở quần đảo Cyclades (Hy Lạp), như Santorini, nhà quét vôi trắng, xen mái vòm và cửa xanh lam. Vôi trắng phản xạ nắng tốt, giữ nhà mát, lại là vật liệu rẻ và có tính sát khuẩn nhẹ — những lý do thực dụng được chấp nhận rộng rãi. Màu trắng – xanh lam về sau được giữ như một hình ảnh đặc trưng.
Chefchaouen (Maroc) tuy không ở ven biển nhưng hay được đặt cạnh các phố màu vì cả phố cổ sơn xanh lam. Nguồn gốc có nhiều giả thuyết: gắn với cộng đồng người Do Thái từng sống ở đây, để xua muỗi, để mát mắt, hay đơn giản là để thu hút du khách những thập niên gần đây. Không có câu trả lời chắc chắn. Tương tự, "thành phố xanh" Jodhpur (Ấn Độ) cũng có nhiều cách giải thích khác nhau.
Bảng tổng hợp: lý do và mức độ chắc chắn
| Nơi | Màu đặc trưng | Lời giải thích phổ biến | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Burano (Ý) | Mỗi nhà một màu rực | Ngư dân nhận nhà trong sương; nay có quy định màu | Sương: truyền thuyết. Quy định: được nhiều nguồn ghi nhận |
| Cinque Terre (Ý) | Pastel ấm, cửa chớp xanh | Nhận ra từ biển; tường vôi pha màu đất | Giả thuyết hợp lý |
| Nyhavn (Đan Mạch) | Vàng, cam, đỏ, xanh | Làm sáng phố dưới trời xám | Cảm nhận chung |
| Bo-Kaap (Nam Phi) | Xanh lá, hồng, vàng, tím | Sơn màu khi được sở hữu nhà; dịp lễ | Lời kể cộng đồng |
| Valparaíso, La Boca | Đủ màu trên nhà gỗ, nhà tôn | Dùng sơn thuyền còn thừa | Chưa có chứng cứ cụ thể |
| Santorini (Hy Lạp) | Trắng vôi, xanh lam | Vôi phản xạ nắng, rẻ, sạch | Lý do thực dụng được chấp nhận rộng |
| Chefchaouen (Maroc) | Xanh lam | Nhiều giả thuyết khác nhau | Chưa chắc chắn |
Những yếu tố chung làm phố biển hợp màu rực
- Nền lạnh và rộng: biển và trời chiếm phần lớn khung cảnh, chủ yếu là xanh và xám. Màu ấm rực trên tường là phần bổ sung tự nhiên.
- Ánh sáng thay đổi nhiều: sương, mây, mưa biển làm cảnh thường xám. Màu tường rực giữ cho phố sáng cả ngày trời u ám.
- Vật liệu sẵn có: vôi, bột màu đất, sơn dùng cho thuyền — những thứ phố cảng luôn có.
- Nhà liền kề, mặt tiền hẹp: mỗi nhà một màu tạo thành dải sọc dọc theo bờ kênh, bờ biển, nhìn từ nước rất rõ.
- Du lịch và quy định: khi màu sắc thành thương hiệu, cộng đồng và chính quyền có lý do giữ nó, thậm chí "nâng cấp" nó.
Bảng màu gợi ý: dãy nhà phố biển kiểu Địa Trung Hải
Mã HEX là gợi ý của bài, tổng hợp theo mắt từ kiểu dãy nhà pastel bên biển, không phải màu của một nơi cụ thể.
| Tên màu | HEX gợi ý | Dùng vào đâu |
|---|---|---|
| Hồng đào tường | #E8A48C | Mảng nhà ấm |
| Vàng nắng nhạt | #EFCB72 | Mảng nhà sáng |
| Cam đất | #C9733F | Mảng nhà đậm, điểm neo |
| Đỏ son nhạt | #B9524A | Một vài nhà làm nhịp |
| Xanh chớp cửa | #3F6E55 | Cửa chớp, chi tiết lặp |
| Xám đá vách | #8C8A84 | Nền dưới, vách núi |
| Xanh biển đậm | #1E4E78 | Nền nước, bóng |
Bí quyết của dãy nhà nhiều màu mà không loạn: các màu tường cùng độ nhạt tương đương và cùng thiên về ấm, chỉ cửa chớp và biển là lạnh. Nếu một căn sơn xanh lá chuối rực giữa dãy pastel, nó sẽ phá nhịp ngay.
Góc nhìn hôm nay: học gì cho phố biển Việt
- Đừng chép nguyên một bảng màu: màu hồng đào hợp với đá xám và trời Địa Trung Hải chưa chắc hợp với cát trắng và nắng gắt miền Trung. Lấy nguyên tắc, không lấy mã màu.
- Nguyên tắc dùng được: giữ các màu cùng độ sáng, cùng họ ấm hoặc lạnh; để biển và trời làm phần màu lạnh; dùng một màu chi tiết lặp lại (cửa, mái) để nối các nhà.
- Kiểm chứng câu chuyện: khi nghe một lời giải thích "vì sao phố này màu này", hãy hỏi: có ghi chép nào không, hay chỉ là lời kể cho du khách? Thói quen này áp dụng được cả cho Hội An, Huế.
- Đọc thêm: hồ sơ di sản của UNESCO về các khu phố được ghi danh thường có phần mô tả kiến trúc và vật liệu, đáng tin hơn các bài du lịch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà ở Burano lại sơn nhiều màu?
Câu chuyện phổ biến là ngư dân sơn nhà màu riêng để nhận ra khi về trong sương mù, nhưng đây là truyền thuyết chưa có tư liệu. Ngày nay người dân muốn sơn lại thường phải xin phép và chọn trong bộ màu được phép.
Có đúng phố cảng sơn nhà bằng sơn thuyền thừa không?
Đây là câu chuyện hay được kể ở Valparaíso và La Boca. Nó hợp lý về thực tế vì phố cảng có sẵn sơn thuyền, nhưng chưa có chứng cứ cụ thể cho thấy đó là nguồn gốc của màu phố.
Vì sao nhà ở Santorini màu trắng?
Vôi trắng phản xạ nắng tốt nên giữ nhà mát, lại rẻ và có tính sát khuẩn nhẹ. Màu trắng kết hợp với mái vòm, cửa xanh lam về sau trở thành hình ảnh đặc trưng của quần đảo Cyclades.
Vì sao phố biển nhiều màu trông đẹp mà không rối?
Vì các màu tường thường cùng độ nhạt và cùng thiên về ấm, còn biển và trời đóng vai màu lạnh. Một chi tiết lặp lại như cửa chớp cùng màu cũng giúp nối các nhà với nhau.
Phố biển Việt Nam có nên sơn nhiều màu như vậy không?
Có thể học nguyên tắc nhưng không nên chép nguyên bảng màu, vì ánh sáng, cát và khí hậu khác nhau. Cần chọn màu bền với nắng gắt và hơi muối, hợp với cảnh và được người dân đồng thuận.
