Trong một cảnh nắng, phần được mặt trời chiếu thường ngả ấm, còn phần nằm trong bóng ngả lạnh, vì bóng không nhận nắng mà chủ yếu nhận ánh sáng xanh từ bầu trời. Đó là lý do bóng đổ trên tường vàng buổi chiều trông xanh tím chứ không xám. Nắm được "logic" ấy, người vẽ và người phối màu biết phải pha gì vào chỗ sáng, pha gì vào chỗ tối, thay vì chỉ thêm trắng và thêm đen.
Màu nóng, màu lạnh là khái niệm tương đối và đã được giải thích ở nhiều nơi. Bài này không định nghĩa lại mà đi thẳng vào câu hỏi: trong một cảnh thật, cái ấm và cái lạnh đến từ đâu, và chúng phân bố ra sao.
Một cảnh ngoài trời có ít nhất ba nguồn sáng
Ta hay nghĩ cảnh ban ngày chỉ có một nguồn sáng là mặt trời. Thật ra có ít nhất ba:
- Nắng trực tiếp: mạnh, tạo bóng rõ, ngả vàng ấm, càng về sáng sớm và chiều muộn càng ấm và ngả cam.
- Ánh sáng từ bầu trời: yếu hơn nắng nhưng đến từ mọi hướng phía trên, mang màu xanh của trời. Chính nó rọi vào những chỗ nắng không tới.
- Ánh sáng hắt lên từ mặt đất: nắng chạm đất rồi dội lên, mang theo màu của mặt đất. Cỏ xanh hắt lên ánh xanh lục, cát vàng hắt ánh vàng, đất đỏ hắt ánh đỏ cam, mặt nước hắt ánh sáng lấp loá.
Phần được nắng chiếu nhận cả ba, nhưng nắng áp đảo nên nó ấm. Phần trong bóng không có nắng, chỉ còn trời và đất, nên nó mang màu lạnh của trời pha chút màu của mặt đất. Hoạ sĩ James Gurney trong Color and Light mô tả rất kỹ cách các nguồn sáng này cộng lại, và nhấn mạnh một điều: "nắng ấm, bóng lạnh" chỉ đúng khi nguồn sáng chính là nắng.
Sáu tình huống ấm – lạnh thường gặp
Chiều muộn, nắng xiên
Đây là lúc chênh lệch ấm lạnh rõ nhất trong ngày. Nắng vàng cam rọi lên tường, lên thân cây, lên mặt người. Bóng đổ dài, ngả lam tím. Một bức tường vôi vàng có thể thành cam rực ở phần nắng và tím xám ở phần bóng, dù cùng một lớp vôi.
Giữa trưa nắng gắt
Nắng trưa trắng hơn, ít ngả cam. Bóng ngắn, đậm, vẫn ngả lạnh nhưng ít rõ hơn vì phần sáng chói quá. Cảnh trưa thường được nhớ bằng tương phản sáng tối gắt hơn là bằng ấm lạnh.
Trời âm u
Mây phủ kín, ánh sáng đến từ cả bầu trời xám, tán đều, gần như không có bóng rõ. Ánh sáng chung ngả lạnh. Khi ấy, những chỗ khuất sâu như gầm cầu, dưới mái hiên, kẽ đá lại thường trông ấm hơn so với phần còn lại, vì chúng nhận chủ yếu ánh sáng hắt từ mặt đất và vật xung quanh. Logic "nắng ấm, bóng lạnh" đảo ngược, hoặc ít ra là mờ đi.
Dưới tán cây
Ánh sáng lọt qua kẽ lá thành những đốm nắng ấm trên mặt đất, còn phần bóng dưới tán nhận ánh sáng đã đi qua lá và dội từ lá, nên thường ngả xanh lục. Một khoảng sân dưới gốc bàng mùa hè, với đốm nắng vàng trên nền bóng xanh lục, là một bảng ấm – lạnh khác hẳn bóng tím của bức tường trống.
Chập tối có đèn
Trời ngả lam tím thẫm, mọi vật ngoài trời mang sắc lạnh. Đèn trong nhà, đèn đường, đèn thuyền vàng ấm. Lúc này chỗ ấm không còn là nơi được trời chiếu mà là quanh mỗi ngọn đèn. Ấm và lạnh tách thành hai thế giới: trong và ngoài.
Trong nhà cạnh cửa sổ
Ánh sáng ban ngày qua cửa sổ, nhất là cửa không có nắng chiếu thẳng, ngả lạnh. Đèn trong phòng thường ngả ấm. Một chiếc bàn đặt cạnh cửa sổ vào buổi chiều có thể nhận ánh lạnh từ phía cửa và ánh ấm từ đèn phía sau, mỗi bên một sắc.
Bảng tóm tắt
| Tình huống | Ánh sáng chính | Phần sáng | Phần bóng |
|---|---|---|---|
| Chiều muộn có nắng | Nắng xiên | Ấm rõ, ngả cam | Lạnh rõ, lam tím |
| Trưa nắng | Nắng trên cao | Sáng, gần trắng | Đậm, hơi lạnh |
| Trời âm u | Cả bầu trời xám | Lạnh, dịu | Mờ, có khi ấm hơn phần sáng |
| Dưới tán cây | Nắng lọt kẽ lá | Đốm ấm | Ngả xanh lục |
| Chập tối có đèn | Đèn | Ấm quanh đèn | Lạnh, lam tím |
| Bóng trên đất đỏ hoặc cát | Nắng | Ấm | Lạnh nhưng pha ánh đỏ cam hắt từ đất |
Ba nguyên tắc rút ra
Một cảnh, một logic
Nếu đã quyết định nguồn sáng chính ấm, mọi chỗ sáng trong cảnh đều phải ngả ấm, mọi chỗ bóng đều ngả lạnh. Nếu một quả đồi được vẽ nắng ấm bên trái mà cái cây cạnh nó lại ấm bên phải, người xem sẽ thấy "sai sai" dù không biết vì sao. Chọn trước một logic và giữ nó cho cả cảnh.
Bóng mang màu của vật cộng màu của ánh sáng phụ
Bóng trên tường vàng không phải vàng pha đen, mà là vàng của tường bị ánh trời xanh nhuộm, thành một màu xám ngả tím hoặc ngả lục tuỳ sắc vàng ban đầu. Bóng trên cỏ là xanh lá pha xanh trời, đậm hơn và ngả lam. Bóng trên đất đỏ lại pha chút đỏ hắt lên. Khi pha màu bóng, hãy nghĩ: màu của vật, cộng màu của thứ đang rọi vào bóng.
Ấm lạnh là tương đối
Một màu xám trung tính đặt cạnh vàng cam sẽ trông lạnh; đặt cạnh lam sẽ trông ấm. Bóng không cần tím đậm mới "lạnh"; chỉ cần lạnh hơn phần sáng cạnh nó. Nhiều người mới phát hiện ra bóng tím liền vẽ bóng tím rực, thành quá đà. Bóng trong cảnh thật thường chỉ hơi ngả lạnh, đủ để khác.
Lỗi hay gặp
- Tô bóng bằng đen hoặc xám chì. Bóng thành lỗ thủng, bức tranh nặng và bẩn.
- Tô bóng bằng màu vật pha đen. Xanh lá pha đen ra xanh ô liu xỉn, không giống bóng cỏ dưới trời xanh.
- Bóng tím quá tay. Bóng lạnh hơn phần sáng một chút là đủ.
- Hai logic trong một cảnh. Phần trời chiều cam nhưng mặt nước và cây cối vẫn mang màu của buổi trưa.
- Quên ánh hắt từ mặt đất. Bóng dưới mái hiên nhà trên nền sân gạch đỏ thường ấm hơn ta tưởng.
Đem nóng – lạnh vào việc thật
- Vẽ, tô tranh phong cảnh: trước khi tô, quyết định nắng từ đâu tới và ấm hay lạnh. Pha sẵn một màu "ánh sáng" và một màu "bóng", trộn một chút vào mọi màu tương ứng.
- Thiết kế, minh hoạ phẳng: đổ bóng cho hình bằng một sắc lạnh trong suốt thay vì đen mờ; hình sẽ sáng sủa hơn hẳn.
- Trang trí nhà: phòng nhận ánh sáng cửa sổ lạnh có thể cân bằng bằng đồ gỗ, vải màu ấm và đèn ấm buổi tối. Phòng nắng chiều gắt thì rèm và tường ngả lạnh giúp dịu bớt.
- Chọn màu cho bìa, poster chủ đề buổi chiều: nền lạnh như trời lúc chạng vạng, các mảng được chiếu sáng ngả cam ấm. Bảng màu sẽ tự có chiều sâu.
Bài tập: tờ giấy trắng dưới nắng chiều
Một buổi chiều có nắng, mang một tờ giấy trắng ra chỗ có cả nắng và bóng, như mép hiên hay dưới một cái cây. Đặt tờ giấy sao cho một nửa nằm trong nắng, nửa kia trong bóng. Nhìn kỹ hai nửa: nửa nắng không còn trắng tinh mà ngả vàng kem; nửa bóng không phải xám mà ngả lam. Đổi chỗ đặt sang trên bãi cỏ, rồi trên nền gạch đỏ, quan sát nửa bóng thay đổi màu thế nào. Cuối cùng, mang tờ giấy vào phòng có đèn vàng, đặt cạnh cửa sổ. Chỉ với một tờ giấy trắng, bạn đã thấy được toàn bộ bảng ấm – lạnh của sáu tình huống trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bóng đổ dưới nắng lại có màu xanh hoặc tím?
Phần trong bóng không nhận nắng trực tiếp mà chủ yếu nhận ánh sáng từ bầu trời xanh, nên mang sắc lạnh. Đặt cạnh phần được nắng vàng chiếu, sự khác biệt càng rõ, khiến bóng trông ngả lam hoặc tím.
Có phải lúc nào bóng cũng lạnh hơn chỗ sáng không?
Không. Quy luật này đúng khi nguồn sáng chính là nắng ấm. Khi trời âm u, ánh sáng chung đã lạnh, những chỗ khuất có thể trông ấm hơn vì nhận ánh sáng hắt từ mặt đất. Dưới ánh đèn lạnh, quan hệ cũng có thể đảo ngược.
Vẽ bóng nên dùng màu gì thay cho màu đen?
Hãy lấy màu của vật, làm tối đi và pha thêm một chút màu của ánh sáng đang rọi vào bóng, thường là lam của trời. Ví dụ bóng trên tường vàng có thể là xám tím, bóng trên cỏ là xanh lá ngả lam đậm.
Vì sao dưới tán cây bóng lại ngả xanh lục?
Ánh sáng vào vùng dưới tán phần lớn đã đi qua lá hoặc dội lại từ lá, nên mang sắc xanh lục. Những đốm nắng lọt qua kẽ lá thì vẫn ấm, tạo ra tương phản đốm vàng trên nền bóng xanh lục rất đặc trưng.
Lúc nào trong ngày thấy rõ nhất màu ấm và lạnh?
Thường là chiều muộn hoặc sáng sớm có nắng, khi nắng xiên ngả cam và bóng đổ dài. Lúc chạng vạng có đèn cũng rõ, nhưng khi ấy cái ấm nằm quanh ánh đèn, còn cái lạnh là cả bầu trời và cảnh vật bên ngoài.
