Vàng và tím phối đẹp khi tím làm nền rộng, trầm, ngả xám, còn vàng là điểm sáng nhỏ ở giữa, đúng như nhị vàng trong bông hoa cà tím hay chút nắng vàng cuối ngày trên nền trời chạng vạng. Đây là cặp màu đối nhau có độ chênh sáng tối lớn nhất, nên chỉ cần một chút vàng là đủ nổi bật. Cặp này hỏng khi cả hai cùng tươi, chia đôi diện tích, trông như đồ trang trí lễ hội làm vội.
Vàng và tím nằm đối nhau trên bánh xe màu; phần ấy ai học màu cũng biết. Ở đây ta xem thiên nhiên đặt hai màu này ra sao, ở hai nơi rất khác nhau: trong lòng một bông hoa, và trên một khoảng trời lúc chạng vạng.
Cặp màu có khoảng cách sáng tối lớn nhất
Trong các màu tươi, vàng là màu sáng nhất, tím là màu tối nhất. Chuyển một ảnh hoa tím nhị vàng sang đen trắng, nhị gần như trắng, cánh gần như xám đậm. Nghĩa là cặp vàng – tím mang sẵn hai thứ tương phản cùng lúc: tương phản sắc độ và tương phản sáng tối.
Hệ quả đầu tiên là tỉ lệ. Johannes Itten, trong bàn luận về tương phản diện tích, gợi ý rằng vàng và tím ở độ tươi cao trông cân bằng khi tím chiếm khoảng gấp ba diện tích vàng. Thiên nhiên còn tiết kiệm vàng hơn nữa. Hệ quả thứ hai là chỉ cần vàng nhạt, vàng kem, vàng xỉn cũng đủ "sáng" giữa một nền tím; không cần vàng chanh chói.
Bài học thứ nhất: trong lòng một bông hoa
Có khá nhiều loài hoa cánh tím mà lòng hoa có điểm vàng. Đây là vài ví dụ quen mắt ở Việt Nam:
- Hoa cà tím: năm cánh tím nhạt xoè ra như ngôi sao, giữa là một chùm nhị vàng tươi chụm lại thành hình chóp. Vàng chiếm diện tích rất nhỏ nhưng là chỗ mắt nhìn vào đầu tiên. Tên màu "tím hoa cà" trong tiếng Việt lấy từ chính loài hoa này.
- Hoa lục bình: cánh tím nhạt ngả lam, riêng cánh trên có một mảng tím đậm, giữa mảng ấy là một đốm vàng. Ba lớp màu xếp lồng nhau: tím nhạt bao ngoài, tím đậm, rồi chấm vàng ở tâm.
- Hoa bằng lăng: cánh tím, mỏng, nhăn như giấy; giữa hoa là rất nhiều nhị có bao phấn vàng. Nhìn từ xa thì chỉ thấy tím, đứng gần mới thấy "mắt" vàng.
- Hoa păng-xê trồng chậu: nhiều giống có cánh tím thẫm, tâm vàng, với các vệt sẫm toả ra từ tâm.
Vì sao nhiều hoa có điểm vàng ở tâm là chuyện của sinh học thụ phấn: các nhà khoa học cho rằng những dấu hiệu tương phản ở giữa hoa giúp côn trùng tìm đến mật và phấn. Với người phối màu, bông hoa cho ta một công thức rất rõ:
- Tím chiếm phần lớn, và có ít nhất hai sắc: tím nhạt bên ngoài, tím đậm về phía trong.
- Vàng nằm ở trung tâm, diện tích nhỏ, thường là điểm sáng nhất.
- Giữa tím và vàng hay có một vùng chuyển hoặc một viền tối mảnh, chứ ít khi tím nhạt chạm thẳng vàng tươi.
Công thức này dùng thẳng được cho một tấm thiệp, một trang bìa: nền tím nhạt, khung tím đậm, một biểu tượng hay một dòng chữ vàng ở giữa.
Bài học thứ hai: trời chạng vạng và nắng cuối ngày
Màu tím trong cảnh vật phần lớn không nằm ở hoa mà ở bầu trời, ở núi xa và ở bóng đổ. Sau khi mặt trời lặn, sát chân trời phía tây còn một dải vàng cam, phía trên chuyển dần sang hồng tím rồi lam tím thẫm. Những dãy núi xa lúc ấy cũng không còn xanh mà thành tím xám, tím than. Đó là một cảnh vàng – tím rất rộng, trong đó tím là những mảng lớn đã bị pha xám, vàng là một dải hẹp sát chân trời.
Ban ngày, cặp vàng – tím xuất hiện ở dạng nhẹ hơn. Một buổi chiều nắng hanh, tường vàng được nắng chiếu sáng rực, còn bóng đổ trên tường hoặc trên mặt đường ngả tím xám vì được trời xanh rọi. Các hoạ sĩ Ấn tượng thích vẽ bóng tím chính vì quan sát này. Ở vùng cao mùa đông, một ruộng hoa cải vàng dưới trời xám đục, phía sau là núi tím than mờ sương, cũng là một cảnh vàng – tím: vàng tươi ở tiền cảnh, tím xám ở hậu cảnh.
Từ đó rút ra một điều quan trọng: trong tự nhiên, tím đi cùng vàng thường là tím đã ngả xám, tím của bóng, của núi xa, của trời tối dần. Tím tươi chỉ có ở hoa, và chỉ ở diện tích nhỏ.
Bảng các kiểu vàng – tím trong cảnh thật
| Cảnh mẫu | Kiểu vàng | Kiểu tím | Phân bố | Cảm giác |
|---|---|---|---|---|
| Hoa cà tím | Vàng tươi, đặc | Tím nhạt hồng | Vàng là chấm nhỏ ở tâm | Mộc, dịu |
| Hoa lục bình | Vàng chanh | Tím nhạt lam và tím đậm | Ba lớp lồng nhau | Mát, nhẹ |
| Trời sau khi lặn | Vàng cam sát chân trời | Hồng tím, lam tím | Vàng là dải hẹp dưới thấp | Lắng, sâu |
| Tường nắng chiều và bóng đổ | Vàng nắng | Tím xám của bóng | Gần ngang nhau | Ấm, rõ khối |
| Ruộng hoa cải, núi xa vùng cao | Vàng cải | Tím than của núi trong sương | Vàng tiền cảnh, tím hậu cảnh | Rộng, có chiều sâu |
Vì sao vàng – tím hay bị trông "rẻ"
Một bộ đồ trang trí sinh nhật với bóng bay vàng tươi và tím tươi chia đều là ví dụ dễ hình dung nhất. Vấn đề không nằm ở hai màu mà ở ba điểm: cả hai cùng tươi tối đa, diện tích ngang nhau, và không có màu thứ ba làm chỗ nghỉ. Trái lại, cảnh thật làm đúng ba điều ngược lại.
Cách sửa đơn giản:
- Kéo tím về xám: tím khói, tím than, tím hoa cà nhạt, tím xám như núi xa. Tím tươi chỉ để ở chi tiết.
- Kéo vàng về ấm và đặc: vàng nghệ, vàng mật ong, vàng rơm thay vì vàng chanh. Hoặc dùng vàng kem nhạt nếu nền đã sáng.
- Thêm trung tính: trắng ngà, xám ấm, nâu nhạt làm nền chung để hai màu kia không phải "gánh" cả bản phối.
Một lưu ý khi lấy màu tím từ ảnh
Nếu bạn lấy màu tím từ ảnh chụp hoa, hãy so lại với mắt nhìn thật. Hoa tím, hoa lam là loại màu khá "khó" với máy ảnh và màn hình; nhiều người thấy ảnh hoa tím chụp bằng điện thoại ngả hồng hoặc ngả lam hơn so với khi nhìn tận mắt. Màn hình mỗi máy hiển thị tím cũng khác nhau, khi in ra giấy lại lệch thêm. Với những bản phối mà tím là màu chủ đạo, nên in thử một bản nhỏ trước khi in nhiều.
Đem vàng – tím vào việc thật
- Thiệp mời, thiệp cảm ơn: nền tím hoa cà nhạt, viền tím thẫm, một chi tiết vàng nghệ như con dấu, bông hoa nhỏ hoặc dòng tên.
- Poster sự kiện buổi tối: nền tím than như trời chạng vạng, tiêu đề vàng ấm. Độ chênh sáng tối lớn nên đọc được từ xa.
- Tranh phong cảnh chiều: vẽ núi xa, bóng đổ bằng tím xám; để vàng cho phần nắng chạm vào. Đừng vẽ bóng bằng đen hay xám chì.
- Góc nhà: rèm, gối, thảm màu tím xám hay tím khói; một bình hoa vàng hoặc đèn vàng ấm làm điểm. Hoa thật đổi theo mùa là đủ.
Bài tập: tìm vàng – tím trong một giờ chiều
Chọn một buổi chiều nắng. Trước khi mặt trời lặn chừng một tiếng, tìm một bức tường sáng màu có bóng cây hay bóng mái hiên đổ lên. Nhìn kỹ phần bóng: nó xám chì hay ngả tím? So với phần tường được nắng chiếu, nó lạnh hơn bao nhiêu? Ghi lại bằng hai vệt màu trên giấy. Rồi ở lại thêm đến khi mặt trời lặn, nhìn dải trời phía tây và ghi thêm hai vệt nữa: vàng sát chân trời và tím phía trên. Bạn sẽ có bốn màu, đủ làm một bảng vàng – tím "thật" cho lần thiết kế sau.
Câu hỏi thường gặp
Vàng và tím có phải là cặp màu bổ túc không?
Có, vàng và tím nằm đối nhau trên bánh xe màu truyền thống. Đây là cặp có độ chênh sáng tối lớn nhất, vì vàng là màu tươi sáng nhất còn tím là màu tươi tối nhất. Vì vậy chỉ cần một ít vàng đã đủ nổi trên nền tím.
Phối vàng và tím thế nào cho sang?
Để tím làm nền rộng và kéo nó về phía xám như tím khói, tím than; dùng vàng ấm như vàng nghệ, vàng mật ong ở diện tích nhỏ; thêm một màu trung tính làm chỗ nghỉ. Tránh hai màu cùng tươi tối đa chia đều diện tích.
Hoa nào có màu tím và nhị vàng?
Ở Việt Nam dễ gặp hoa cà tím với chùm nhị vàng ở giữa, hoa lục bình có đốm vàng trên cánh trên, hoa bằng lăng với nhiều nhị vàng giữa cánh tím, và nhiều giống păng-xê trồng chậu. Đây đều là mẫu tốt để học tỉ lệ vàng – tím.
Vì sao bóng đổ buổi chiều lại ngả tím?
Phần trong bóng không nhận ánh nắng trực tiếp mà chủ yếu nhận ánh sáng từ bầu trời xanh, nên ngả lạnh. Đặt cạnh phần được nắng vàng chiếu, mắt càng thấy bóng ngả lam tím rõ hơn vì tương phản. Đó là lý do nhiều hoạ sĩ vẽ bóng bằng tím xám thay vì đen.
Vì sao chụp hoa tím bằng điện thoại thường lệch màu?
Màu tím và lam của hoa là vùng màu khó với cảm biến máy ảnh và màn hình, nên ảnh hay ngả hồng hoặc ngả lam so với mắt thấy. Khi lấy màu từ ảnh để thiết kế, nên đối chiếu với vật thật và in thử trước khi dùng.
