Đỏ và xanh lá phối đẹp khi một bên làm nền rộng, trầm, bên kia làm điểm nhỏ, tươi, và hai màu khác nhau rõ về độ sáng. Thiên nhiên làm đúng như vậy: hoa phượng đỏ trên tán lá xanh, chùm vải chín giữa vòm lá thẫm, hạt cà phê chín lấp ló trong lá bóng. Cặp màu này chỉ trở nên "sến" khi ta cho hai màu cùng tươi, cùng sáng và chia đôi diện tích.
Về lý thuyết, đỏ và lục nằm gần như đối nhau trên bánh xe màu nên tương phản mạnh. Bài này không nhắc lại phần đó mà đi vào chuyện thực hành: thiên nhiên dùng cặp màu "khó tính" này ra sao, và ta mượn lại thế nào.
Cặp màu thiên nhiên dùng nhiều nhất
Đi một vòng vườn quê là thấy cặp đỏ – xanh ở khắp nơi. Quả ớt chín trên cây ớt. Bông dâm bụt trên hàng rào. Chùm vải, chùm chôm chôm chín. Quả cà chua trên giàn. Lá non đỏ hồng của cây xoài trên tán lá già. Hạt cà phê chín đỏ trên cành ở Tây Nguyên. Vì sao quả chín hay chuyển đỏ là câu hỏi của sinh học; một cách giải thích phổ biến là màu đỏ nổi bật giữa nền lá giúp chim, thú dễ thấy để ăn và phát tán hạt. Với người phối màu, điều đáng học không nằm ở lý do mà ở cách bố trí.
Gần như trong mọi cảnh trên, có ba điểm chung:
- Xanh là nền, đỏ là điểm. Lá luôn nhiều hơn hoa quả rất nhiều.
- Xanh có nhiều sắc, đỏ thường gọn một sắc. Tán lá có xanh non, xanh già, mặt dưới bạc, kẽ lá tối. Còn quả chín đỏ khá đều.
- Hai màu khác độ sáng. Dưới nắng, quả đỏ thường sáng hơn kẽ lá tối phía sau, hoặc tối hơn mặt lá được nắng rọi. Hiếm khi chúng sáng ngang nhau trên một diện rộng.
Đọc năm cảnh đỏ – xanh
Phượng vĩ mùa hè
Phượng (Delonix regia) có lá kép lông chim, lá chét nhỏ li ti nên tán lá trông như một màn xanh tươi, ngả vàng ở chỗ có nắng. Hoa đỏ cam, mọc thành từng cụm lớn trên đỉnh tán. Khi cây nở rộ, đỏ có lúc lấn cả xanh. Nhưng nhìn kỹ, đỏ phượng là đỏ ngả cam, ấm, còn xanh lá non phượng cũng ngả vàng. Hai màu cùng "ấm" nên dù diện tích gần ngang nhau, cảnh vẫn hoà chứ không chọi. Bài học: khi muốn cho đỏ và xanh nhiều ngang nhau, hãy kéo cả hai về cùng một phía nóng.
Vườn vải chín
Vải chín vỏ đỏ hồng ngả nâu, treo thành chùm trong vòm lá xanh thẫm, dày, bóng. Lá vải tối hơn quả rõ rệt. Cảnh này là mẫu mực của kiểu "nền tối trầm, điểm đỏ sáng": dù đỏ không quá tươi, nó vẫn nổi bật vì nằm trên nền tối.
Cà phê chín trên cành
Ở Tây Nguyên, khoảng cuối năm, quả cà phê chín dần từ xanh sang vàng rồi đỏ. Trên cùng một cành thường có đủ quả xanh, quả vàng, quả đỏ. Đây là cảnh hiếm hoi trong tự nhiên cho thấy cả một dải chuyển sắc từ xanh sang đỏ trên một vật. Nó gợi một cách phối mà người làm thiết kế ít nghĩ đến: thay vì đặt đỏ cạnh xanh, hãy để một màu trung gian vàng cam đứng giữa làm cầu nối.
Hoa gạo trên cành trơ
Cây gạo (Bombax ceiba) thường ra hoa khi lá đã rụng gần hết, khoảng tháng 2 – 3 ở miền Bắc, tuỳ năm sớm muộn. Hoa đỏ tươi nằm trên cành khẳng khiu nâu xám, dưới trời xám đục cuối đông. Ở đây không có xanh lá nào cả. Cảnh hoa gạo nhắc rằng đỏ không cần đến xanh mới đẹp: một mảng đỏ trên nền xám nâu trung tính có khi còn sang hơn.
Ruộng ớt, vườn cà chua
Ruộng ớt chín là ví dụ "nhiều đỏ" nhất: những chấm đỏ rải khắp mặt luống xanh. Nhìn gần thì rối, nhìn xa thì thành một mặt phẳng xanh lấm tấm đỏ. Khi đỏ được rải thành chấm nhỏ đều khắp, mắt cộng chúng lại thành một màu chung ngả nâu, giống kiểu chấm màu của hội hoạ điểm sắc. Muốn đỏ còn là đỏ, đừng băm nó thành quá nhiều chấm nhỏ.
Bảng tóm tắt các kiểu đỏ – xanh lấy từ cảnh thật
| Cảnh mẫu | Kiểu đỏ | Kiểu xanh | Tỉ lệ | Hợp dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| Phượng vĩ | Đỏ cam, ấm | Xanh non ngả vàng | Gần ngang nhau | Poster mùa hè, ấn phẩm học trò, sôi nổi |
| Vải chín | Đỏ hồng ngả nâu | Xanh thẫm bóng | Xanh nhiều, đỏ vừa | Bao bì nông sản, thiệp ấm cúng |
| Cà phê chín | Đỏ thẫm | Xanh bóng, có vàng ở giữa | Xanh nhiều, đỏ ít, có màu cầu nối | Thiết kế cần chuyển tiếp mềm |
| Hoa gạo | Đỏ tươi | Không có xanh, nền xám nâu | Đỏ ít trên nền trung tính | Ấn phẩm trang nhã, tối giản |
| Bông dâm bụt trên hàng rào | Đỏ son | Xanh đậm | Một hai chấm đỏ trên mảng xanh lớn | Màu nhấn trên trang web, slide |
Ba điều quyết định đỏ – xanh đẹp hay "rẻ"
Tỉ lệ diện tích
Johannes Itten, trong phần bàn về tương phản diện tích, cho rằng đỏ và lục có độ sáng xấp xỉ nhau nên khi cả hai ở độ tươi cao nhất, tỉ lệ cân bằng là một một. Nhưng "cân bằng" chưa chắc là thứ ta cần. Một bố cục cân bằng đỏ – xanh thường tĩnh, thậm chí giằng co. Thiên nhiên hay dùng kiểu lệch hẳn về một phía: xanh nhiều, đỏ ít, để đỏ thành điểm nhìn. Hãy chọn trước mình muốn cân bằng hay muốn có điểm nhấn, rồi mới chia diện tích.
Độ sáng
Một màu đỏ tươi và một màu xanh lá tươi đặt sát nhau, nếu sáng ngang nhau, sẽ tạo cảm giác viền "rung", nhìn lâu mỏi mắt. Chữ đỏ trên nền xanh lá là ví dụ quen thuộc của sự khó đọc. Ngoài ra, ở người mù màu đỏ – lục, một dạng khá phổ biến ở nam giới, hai màu cùng độ sáng gần như lẫn vào nhau. Thiên nhiên tự tránh được chuyện này nhờ ánh sáng và bóng tán lá. Ta thì phải chủ động: làm đỏ sáng hơn hẳn hoặc tối hơn hẳn xanh. Cách kiểm tra đơn giản nhất là chuyển bản thiết kế sang đen trắng: nếu đỏ và xanh thành hai mảng xám giống nhau, cần chỉnh.
Độ tươi
Rất ít lá cây có màu xanh lá "chuẩn" như trong hộp bút màu. Lá thật ngả vàng, ngả lam hoặc ngả xám. Nếu dùng xanh lá tươi tối đa cạnh đỏ tươi tối đa, bản phối gần như chắc chắn trông giả. Hạ độ tươi của xanh, để nó gần với xanh lá thật, là bước đơn giản nhất giúp cặp màu này "sang" lên.
Vì sao cặp đỏ – xanh dịp lễ hay bị chê sến
Đỏ và xanh gắn với nhiều dịp lễ. Ở Việt Nam, Tết có bánh chưng gói lá dong xanh buộc lạt nhuộm đỏ, có câu đối đỏ dán cạnh chậu quất xanh lá. Mùa Giáng sinh thì có cây thông và nơ đỏ. Những đồ trang trí làm hàng loạt thường dùng đỏ tươi và xanh tươi ngang ngửa nhau, thêm kim tuyến, nên dễ bị chê sến.
Nhìn lại chính chiếc bánh chưng sẽ thấy lời giải: lá dong xanh thẫm phủ toàn bộ, còn đỏ chỉ là mấy sợi lạt mảnh. Tỉ lệ ấy rất "thiên nhiên". Muốn một thiết kế Tết hay Giáng sinh đỡ sến, có ba cách:
- Hạ xanh xuống trầm: xanh lá dong, xanh thông thẫm, xanh rêu thay cho xanh lá tươi.
- Thu đỏ lại thành chi tiết: dải ruy băng, con dấu, đường viền, không phủ nền.
- Thêm một màu trung tính làm chỗ thở: trắng ngà của giấy dó, nâu nhạt của giấy kraft, vàng đồng xỉn.
Mượn cặp đỏ – xanh vào việc thật
- Tranh vẽ hoa trên cây: vẽ tán lá trước với ít nhất ba sắc xanh, để chừa chỗ cho hoa, rồi đặt đỏ sau cùng. Đỏ đặt sau cùng sẽ sạch, không bị lem bẩn.
- Thiệp, poster: nền xanh trầm, chữ hoặc biểu tượng đỏ nhỏ. Nếu chữ dài, đừng viết chữ đỏ trên nền xanh, hãy đổi sang chữ sáng.
- Slide trình bày: dùng đỏ duy nhất cho con số hay ý cần chú ý. Xanh dành cho nền hoặc biểu đồ phụ. Nhớ người mù màu đỏ – lục: thêm ký hiệu, gạch chân, chứ đừng chỉ dựa vào màu.
- Góc nhà: cây xanh thật đã là mảng xanh. Một cái gối, một bình gốm đỏ son đặt gần cây là đủ, không cần sơn tường đỏ.
Bài tập: tìm ba "kiểu đỏ" trong một khu vườn
Lần tới đi qua một khu vườn, công viên hay chợ trái cây, hãy tìm ba vật màu đỏ khác nhau: một đỏ ngả cam, một đỏ ngả hồng tím, một đỏ ngả nâu. Với mỗi vật, nhìn màu xanh bên cạnh nó và trả lời ba câu: xanh nhiều hay đỏ nhiều, cái nào sáng hơn, xanh ngả vàng hay ngả lam. Chụp lại ba tấm ảnh. Bạn sẽ có ba "công thức" đỏ – xanh khác nhau, mỗi công thức hợp một việc, thay vì một cặp đỏ – xanh duy nhất ai cũng dùng.
Câu hỏi thường gặp
Đỏ và xanh lá có phải là cặp màu bổ túc không?
Trên bánh xe màu truyền thống của hội hoạ, đỏ và lục nằm đối nhau nên được xem là cặp bổ túc. Trên các hệ màu khác như hệ ánh sáng, cặp đối của đỏ là xanh lơ. Với người phối màu, điều quan trọng là hai màu tương phản mạnh nên cần xử lý tỉ lệ và độ sáng cẩn thận.
Làm sao để phối đỏ và xanh lá không bị sến?
Cho một màu làm nền rộng và trầm, màu kia làm điểm nhỏ; hạ độ tươi của xanh cho giống lá thật; và làm hai màu khác nhau rõ về độ sáng. Thêm một màu trung tính như trắng ngà hay nâu nhạt cũng giúp bản phối dễ thở hơn.
Vì sao chữ đỏ trên nền xanh lá khó đọc?
Khi đỏ và xanh tươi có độ sáng gần nhau, mép chữ tạo cảm giác rung và mắt khó tách chữ khỏi nền. Người mù màu đỏ – lục còn có thể không phân biệt được hai màu. Nên dùng chữ sáng trên nền tối hoặc ngược lại.
Hoa nào ở Việt Nam là ví dụ đẹp cho cặp đỏ – xanh?
Phượng vĩ với hoa đỏ cam trên tán lá xanh non là ví dụ quen thuộc nhất. Dâm bụt trên hàng rào, ớt chín, vải chín, cà phê chín cũng cho thấy cách thiên nhiên đặt đỏ trên nền xanh. Riêng hoa gạo nở khi cành gần trơ lá, nên đó là cặp đỏ – xám nâu.
Người mù màu nhìn đỏ và xanh lá thế nào?
Ở dạng mù màu đỏ – lục, hai màu này có thể trông như hai sắc nâu vàng gần giống nhau, chỉ khác độ sáng. Vì vậy trong thiết kế không nên để màu là cách duy nhất phân biệt thông tin; hãy thêm khác biệt độ sáng, hoa văn hoặc ký hiệu.
